Nhẩm đếm thời gian dưới bốn bức tường gạch xù xì, lấm tấm rêu phong của ô Quan Chưởng, tôi chợt nhận ra cái tuổi tròn đầy của một báu vật “sống” Thăng Long. Đã ngót 260 năm, ô Quan Chưởng vẫn còn đây, sững sững và trầm mặc giữa chốn phồn hoa đô hội của đất Hà thành.
|
| Ô Quan Chưởng xưa (Ảnh tư liệu) và ô Quan Chưởng bây giờ! |
Dường như nhắc đến cửa ô, người Hà Nội lại muốn hoài niệm về một thời vang bóng:
Ở đâu năm cửa chàng ơi,
Sông Nhị Hà mấy khúc nước chảy xuôi một dòng!
Thật ra đất Thăng Long xưa vốn nổi tiếng với 21 cửa ô, đến đời vua Lê Hiến Tông (1740-1786) người Hà Nội chỉ còn biết đến 16 ô. Rồi trải qua bao biến cổ binh lửa, Hà Nội nay chỉ sót lại nguyên vẹn ô Quan Chưởng trong số năm cửa ô được người đời biết đến là ô Cầu Giấy, ô Cầu Dền, ô Chợ Dừa, ô Đông Mác và ô Quan Chưởng. Chả thế ca dao Hà Nội vẫn hết lời ca tụng:
Long thành bao quản nắng mưa
Cửa ô Quan Chưởng bây giờ còn đây
Ô Quan Chưởng, tên chữ là Đông Hà môn, nay nằm ở cuối phố Hàng Chiếu, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội. Ô được xây dựng năm 1749 và có diện mạo như hiện nay là do lần tu sửa vào năm 1817.
| Về kiến trúc, ô Quan Chưởng gồm cổng chính cao 3m ở chính giữa phố Hàng Chiếu và hai cổng phụ ở hai bên dành cho người đi bộ trên vỉa hè. Cửa ô có hai tầng, tám mái. Bên trên cổng gọi là lầu địch vọng, trước vốn là nơi canh gác của lính. Mặt trước lầu có đắp tấm bảng với ba chữ “Đông Hà môn” chỉ địa phận trấn giữ. |
Nói đến ô Quan Chưởng, người Hà Nội không thể không nhắc tới những chiến tích oanh liệt và hào hùng.
Ngày 20-11-1879, viện cớ chiến hạm của tên lái buôn Giăng Đuypuy mượn đường sông Hồng đi Vân Nam, thực dân Pháp đã nổ súng đánh thành Hà Nội. Trong cuộc chiến đấu bảo vệ thành, khâm sai Nguyễn Tri Phương đã hi sinh anh dũng.
Một viên chưởng cơ cùng 100 binh sĩ của mình đã chặn đánh quân giặc hơn 10 tiếng tại cửa ô Đông Hà. Tiếc thay, thế giặc quá mạnh, 101 dũng sĩ Hà Nội đã hi sinh trong cuộc chiến đấu ác liệt này. Nhân dân thương tiếc người anh hùng vô danh đã lấy tên chức vụ làm tên cửa thành, tức cái tên Quan Chưởng ngày nay.
| Địch Vọng lâu - trước là nơi gác cửa của lính canh |
Sau sự kiện thành Hà Nội thất thủ, một lần nữa nhờ cuộc đấu tranh bền bỉ của nhân dân Hà Nội và các ông cai tổng Đồng Xuân, Đào Đăng Chiểu (1845-1916) đã ngăn chặn thành công âm mưu phá hoại cửa ô Quan Chưởng của thực dân Pháp.
Trong những năm 1946-1947, ô Quan Chưởng từ danh nghĩa một cổng thành đã trở thành một cứ điểm quan trọng của trung đoàn Thủ đô, góp sức vào cuộc chiến chống thực dân Pháp xâm lược.
| Ngang lối đi giữa cổng ô Quan Chưởng là tấm bia đá gắn bên tường. Bia ấy khắc tờ lệnh của tổng đốc Hoàng Diệu và tuần phủ Hà Nội Hoàng Hữu Xứng đề năm Mậu Dần 1878: Cấm lính canh gác sách nhiễu nhân dân đi qua cửa thành |
Đến thời chống Mỹ, cái tên ô Quan Chưởng lại được xướng lên như một bức tường lửa vững chắc để đội tự vệ thủ đô đặt họng súng bắn máy bay bảo vệ cầu Long Biên.
Vậy là dưới trời mưa bom bão đạn của giặc Pháp, giặc Mỹ, ô Quan Chưởng đã trở thành một chiến địa huyền thoại, góp sức vào cuộc chiến đấu khổng lồ của dân tộc.
| Cuộc sống thanh bình của người Hà Nội bên ô Quan Chưởng |
Một ngàn năm Thăng Long - Hà Nội đang đến gần, một sắc khí mới, vận hội của dân tộc đang trỗi dậy. Và những yêu cầu bức thiết của lịch sử đang được đặt ra, trong đó có những bức tường gạch xù xì của ô Quan Chưởng cần phải được tôn vinh đúng mực, những chiến công hiển hách của người xưa phải được lưu danh sử sách.
Hà Nội giờ đã có một Văn Miếu nổi danh về “học thức”, ắt không thể thiếu một ô Quan Chưởng “phi chiến địa” trầm mặc và oai hùng.
TIẾN THÀNH (Tuổi trẻ)