Dùng luật trị nước, chống tham nhũng, áp dụng khoa học kỹ thuật… là những ý tưởng mà Nguyễn Trường Tộ đề xuất cách đây gần 150 năm.
Những ý tưởng đi trước thời đại 
PGS TS Nguyễn Minh Tường, Viện Sử học cho biết: Ngay từ rất sớm, Nguyễn Trường Tộ đã nhận thấy sự cồng kềnh từ của bộ máy hành chính và tình trạng quan lại tham nhũng tràn lan trong triều đình nhà Nguyễn. Vì thế, trong “Tế cấp bát điều” (di thảo số 27, đề ngày 15/11/1867), ông đề nghị tinh giản biên chế và tăng lương cho các viên chức. “Họ được cấp lương tiền đầy đủ, để giúp giữ được thanh liêm, bấy giờ họ không thanh liêm mới có thể trách”, ông viết.
Để cải cách pháp luật, Nguyễn Trường Tộ đề cao vai trò luật học và hạn chế quyền hạn của nhà vua trong việc xét xử các vụ án. Ông nói: Quan dùng luật để trị dân, dân theo luật mà gìn giữ.
Theo TS Nguyễn Minh Tường, Nguyễn Trường Tộ từng đề xuất áp dụng mô hình của các nước phương Tây: “Phàm những ai đã tham gia xét xử các vụ kiện tụng thì chỉ có thăng chức chứ không bao giờ bị biếm truất.Vua và triều đình cũng không thể giáng chức được họ. Có như vậy mới giúp cho các vị này thong dong trong việc chấp hành luật pháp”.
Nhiều nhà sử học khác cũng đánh giá cao 2 văn bản có nội dung duy tân, cải cách trong hệ thống điều trần của Nguyễn Trường Tộ là: “Bản kế hoạch làm cho dân giàu nước mạnh” (đề ngày 20/6 đến 18/7/1864) và bản “Tám việc cần làm gấp” (ngày 15/11/1876).
Theo GS NGND Nguyễn Đình Chú, Đại học Sư phạm Hà Nội, trong “Kế hoạch làm cho dân giàu nước mạnh”, Nguyễn Trường Tộ từng đề xuất cách xây dựng phát triển khoa học kỹ thuật, tạo nền tảng cho sự phát triển kinh tế, làm giàu cho đất nước như ngày nay đất nước ta đang thực hiện. Cũng từ cách đặt vấn đề hiện đại như thế, ông cho việc làm giàu trên cơ sở: Khai thác nguồn lợi về biển, rừng, đất đai và dầu mỏ.
Trong “Tám việc cần làm gấp” để canh tân đất nước, Nguyễn Trường Tộ đề ra: Gấp rút sửa đổi việc võ bị; hợp tỉnh để giảm bớt số quan lại; gây tài chính bằng cách đánh thuế những mặt hàng xa xỉ; sửa đổi học thuật, chú trọng thực dụng; điều chỉnh thuế ruộng đất; sửa đổi lại cương giới; nắm rõ dân số; lập Viện dục anh và Trại tế bần.
PGS Chương Thâu, Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam nhìn nhận: Nguyễn Trường Tộ đã từng nhiều lần đề nghị triều đình lập Viện dục anh và Trại tế bần vì ông chứng kiến nhiều cảnh đời nghèo khó, mồ côi. Ông nhấn mạnh việc nuôi dưỡng, dạy dỗ trẻ thành người; giữa việc sinh và dưỡng thì việc dưỡng quan trọng hơn. Vì vậy, đối với trẻ mồ côi, nhà nước phải đặc biệt quan tâm, chăm sóc. Nguyễn Trường Tộ cũng đề cập đến việc cứu tế người nghèo bằng việc đề xuất lập các viện dưỡng lão, viện an dưỡng, trại nuôi người tàn tật…
Khát vọng gửi hậu thế
Nghiên cứu về những bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ, nhiều nhà khoa học tỏ ra ngạc nhiên trước lối tư duy đi trước thời đại. Ngay từ những năm 1865 -1870, ông đã đề xuất tư tưởng mở cửa, bang giao, thu hút các nhà đầu tư nước ngoài để khai thác mỏ và tài nguyên trong nước. Trước những quan điểm sợ mất đất vào tay nhà đầu tư nước ngoài, ông đã thẳng thắn phê bình: “Dân của ta, đất của ta, họ có đem đi đâu được mà sợ”.
Theo kết quả nghiên cứu của TS Hoàn Xuân Lương, Phó bí thư thường trực tỉnh Nghệ An, ngay từ thời bấy giờ, Nguyễn Trường Tộ đã đề xuất triều đình khuyến khích xuất khẩu, khuyến khích vận tải biển, thưởng cho người đi buôn giỏi, đặt ra các môn khoa học: Hải lợi, sơn lợi, địa lợi, thủy lợi…. Đặc biệt, ông còn đề xuất biện pháp cho tư nhân xây dựng chung cư cho thuê để giải quyết vấn đề nhà ở (trích 2/10 tiền thuê nộp cho công ích).
Một trong những nội dung được đông đảo các nhà nghiên cứu lịch sử sôi nổi thảo luận là những đề xuất về cải cách nền giáo dục của Nguyễn Trường Tộ. Theo TS Nguyễn Minh Tường, Nguyễn Trường Tộ là người đầu tiên phản đối cách giáo dục giáo điều, “tầm chương trích cú”. Từ đó, ông đề xuất cải cách nội dung dạy và học.
 |
Lối giáo dục truyền thống được Nguyễn Trường Tộ đề xuất thay thế bằng phương pháp giáo dục mới bám sát thực tiễn, coi trọng kỹ nghệ... Ảnh: lichsuvietnam.inf |
Nguyễn Trường Tộ khẳng định, việc học tập, bồi dưỡng nhân tài tức là con đường rộng lớn để đi đến giàu mạnh (di thảo số 18). Ông cũng đề nghị đưa vào các môn nông nghiệp, thiên văn, địa lý, bách khoa…, Đó là ý tưởng mà “ngày nay chúng ta chưa chắc đã theo kịp”, PGS TS Nguyễn Minh Tường nhận định.
Không chỉ đề cao cải cách nội dung dạy học, Nguyễn Trường Tộ còn đề cao tính tự cường dân tộc. Trong nghiên cứu của mình, TS Hoàn Xuân Lương chỉ rõ: Khi đề xuất việc đóng tàu biển, Nguyễn Trường Tộ cũng nói rõ chỉ mua một chiếc làm mẫu rồi phát động dân tự đóng tàu, có chính sách khuyến khích dân bỏ vốn đóng tàu lớn. Đối với người lái tàu thì không thuê người nước ngoài mà tuyển chọn, gửi người của mình đi đào tạo…
Đáng tiếc, những tư tưởng canh tân của Nguyễn Trường Tộ đã không được nhà Nguyễn thực hiện. Tuy vậy, năm 1925, vua Khải Định đã hạ chiếu truy tặng Nguyễn Trường Tộ danh hiệu “Hàn lâm viện trực học sĩ”.
Đặc biệt, 23 năm sau ngày ông mất (1894), những ý tưởng rất có giá trị của ông được khơi dậy trong “Văn minh tân học sách” của phong trào Duy Tân, được đẩy cao hơn trong bầu nhiệt huyết của Phan Bội Châu và trong trí tuệ tỉnh táo của Phan Chu Trinh, quyết đưa dân tộc vào quỹ đạo một cuộc canh tân với 2 mục tiêu: Văn minh và dân chủ.
Nguyễn Trường Tộ đã liên tiếp gửi lên triều đình Huế 30 bản điều trần đề xuất canh tân xây dựng đất nướcgiàu mạnh. Gần sáu chục bản điều trần này đề cập đủ mọi lĩnh vực, các mặt chủ yếu:
- Về mặt kinh tế: Nguyễn Trường Tộ quan tâm đến công, nông, thương nghiệp. Mở mang buôn bán trong nước và giao thương với nước ngoài, mời các công ty nước ngoài đến giúp ta khai thác tài lợi, sửa đổi thuế khoá làm sao cho "nước giàu dân cũng giàu"....
- Về mặt văn hóa - giáo dục: Nguyễn Trường Tộ đề xuất cải cách phong tục, chủ trương coi trọng dân, sửa đổi chế độ thi cử mở mang việc học hành, thay đổi nội dung giáo dục, lấy quốc âm thay thế chữ Hán, lập trại tế bần...
- Về mặt ngoại giao: Nguyễn Trường Tộ phân tích cho triều đình thấy rõ cục diện chính trị trên toàn thế giới thời đó, những mâu thuẫn về quyền lợi giữa Pháp với Anh và Tây Ban Nha, khuyên triều đình nên ngoại giao trực tiếp với chính phủ Pháp tìm cách ngăn chặn âm mưu xâm lược của bọn Pháp bên này, khéo léo chọn thời cơ lấy lại 6 tỉnh Nam Kỳ, xác lập "tư thế làm chủ đón khách"....
- Về mặt quân sự: Nguyễn Trường Tộ, thời đó, tuy "chủ hoà" nhưng không có tư tưởng "chủ hàng" một cách nguyên tắc. Ông khuyên triều đình cải tu võ bị, trọng võ trọng văn, ưu ái người lính, biên soạn binh pháp, đào tạo sĩ quan, mua sắm tàu thuyền vũ khí, xây dựng phòng tuyến cả ở thành thị lẫn nông thôn, đề phòng quân Pháp xâm lược lan ra cả nước...
Viet Khue (Theo Wikipedia)