Hai quê
Cho đến nay vẫn còn lưu truyền câu chuyện ly kỳ về thân thế của Trạng nguyên Giáp Hải. Ông là con một người đàn bà bán hàng nước ngoài làng Bát Tràng. Khi lên 3 tuổi thì bị bắt cóc đem lên tận Bắc Giang bán cho một hào phú họ Giáp.
Nhà hào phú ở Dĩnh Kế không có con, nên coi Giáp Hải như con đẻ. Giáp Hải thông minh, sáng dạ học đâu nhớ đấy. Năm 19 tuổi đi thi Hương đỗ thứ nhì. Nhưng hai lần thi Hội tiếp đó đều bị hỏng. Đến kỳ thi năm Mậu Tuất (1568), Giáp Hải thi đậu trạng nguyên khi đã 31 tuổi. Trạng vinh quy về làng vô cùng vinh hiển. Nhưng Trạng nghe dân làng đàm tiếu rằng mình không phải là con đẻ của nhà hào phú.
 |
| Lễ hội làng Bát Tràng ở Gia Lâm, Hà Nội. |
Sau kỳ lễ lạt linh đình, Trạng trở lại kinh nhận chức. Một hôm Trạng cải trang làm một dân thường tìm về bến sông Bát Tràng gặp bà lão bán nước. Bà lão kể lại câu chuyện mất con gần 30 năm trước. Bà còn kể rõ, con bà trong lòng bàn tay phải có chữ Văn, lòng bàn tay kia có chữ Mẫu, giữa lưng có nốt ruồi son... Mẹ con nhận ra nhau.
Trạng nguyên Giáp Hải làm quan ở Thăng Long, rước mẹ về hết lòng chăm sóc. Và ông cũng không quên công nuôi dưỡng của bố mẹ nuôi. Tuy nhiên, tại sao lại có truyền thuyết về nguồn cội Trạng là ở Bát Tràng? Tại sao Bát Tràng và Dĩnh Kế đều thờ Trạng Giáp Hải? Ngay cả sách Quốc dị văn lục cũng có chép câu chuyện ly kỳ về vụ Trạng bị bắt cóc?
Trạng Ác?
Sau khi đỗ Trạng, Giáp Hải được làm quan đến Thượng thư bộ Lại kiêm Đông các Đại học sĩ, Nhập thị Kinh diên, tước Kế Khê Bá, Luân Quận Công. Ông từng là Tể tướng đứng đầu lục bộ.
Giáp Hải làm quan vào thời suy vi của nhà Mạc. Các quan lại trong triều thì nhũng nhiễu, tham ô tràn lan. Bấy giờ đang giữ chức Thượng thư bộ Lại kiêm Đô ngự sử, Trạng nguyên Giáp Hải nhiều lần lên tiếng can gián nhà vua. Có lần, gặp cơn bão lớn, ông lại dâng sớ tâu lên nhà vua nhiều điều, trong đó có đoạn ý nói nhà vua bắt dân đóng góp quá nhiều "làm cho khánh kiệt của cải, dân tình nheo nhóc cơ hồ không thể sống được...
Lại xin bệ hạ tôn trọng gốc nước, cố kết lòng dân, hậu đãi mà không làm khốn dân, giúp đỡ mà không làm hại dân, dè dặt chứ không dùng hết sức của dân, nhẹ bớt cho dân những việc phục dịch, tức là chính sách của vương đạo đó".
Là người cương trực, Giáp Hải cũng thẳng tay trừng trị những quan lại mắc tội nên còn bị dư luận trong triều gọi ông là Trạng Ác.
Năm 60 tuổi Trạng xin về hưu, nhưng không được chấp thuận. Sau nhiều lần dâng sớ, đến năm 70 tuổi ông mới được cho về trí sĩ. Vua Mạc Mậu Hợp ban cho ông tấm trướng thêu hai dòng chữ: "Trạng đầu Tể tướng đẩu Nam Tuấn/Quốc lão, đế sư, thiên hạ tôn". Có nghĩa là: "Đỗ Trạng nguyên, làm Tể tướng, danh tựa Nam Đẩu/Là quốc lão, làm thầy vua, được nhân dân kính mến".
Dĩ Nguyên (Khoa học Đời Sống)