Người Việt Nam chúng ta đã quen với hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh trên tất cả các lọai giấy bạc ở mọi mệnh giá kể từ khi Nhà nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa vừa mới ra đời, với những đồng tiền tài chính gọi là giấy bạc Cụ Hồ, cho đến ngày nay, khi đất nước đã thống nhất, tên nước đổi thành Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam và đồng tiền được đổi không phải chỉ một lần, vẫn là hình ảnh Bác Hồ trên mọi tờ giấy bạc, từ 500 đồng, 1000 đồng cho đến 200.000 đồng và 500.000 đồng. Và thế là hơn sáu chục năm qua “Bác vẫn cùng chúng cháu hành quân” trên mọi nẻo đường của Tổ Quốc. 
Song ở Ba Lan từ vài chục năm nay, trên các tờ giấy bạc của Ngân hàng Nhà nước phát hành lại có những gương mặt khác nhau nổi lên và hình ảnh đó cũng thường xuyên thay đổi. Hiện nay trên tờ 10 zlô-ty là Mieszko I, tờ 20 zlô-ty Bolesław I Chrobry, tờ 50 zlô-ty Kazimierz III Wielki, tờ 100 zlô-ty Władysław II Jagiełło và tờ 200 zlô-ty Zygmunt I Stary. Những gương mặt trên các tờ giấy bạc mang tên zlô-ty (tiền vàng) này cũng mới xuất hiện cách đây không lâu và vài năm nữa chắc sẽ quay về yên vị trong sử sách hoặc các viện bảo tàng, khi Ba Lan gia nhập đồng EURO. Hàng ngày nâng niu họ trên tay, ấp ủ họ trên ngực, cất giữ họ trong ví nhưng chưa chắc chúng ta đã biết họ là ai. Không nói thì mọi người cũng đóan ra, chắc chắn họ phải là những gương mặt tiêu biểu của Ba Lan, song cụ thể đó là ai, có công trạng gì đối với Nhà nước và dân tộc này? Chúng ta hãy cùng làm quen với họ nhé.
1- Trên tờ 10 zlô-ty: Mieszko I (? – 992). Đây là hòang thân Ba Lan trị vì từ những năm 960, là đại diện chính thức đầu tiên của triều đại Piastów, người đặt nền móng cho nhà nước Ba Lan thời tiền phong kiến. Sử sách ghi lại rằng, cách đây khỏang 3500 năm, tức là vào khỏang năm 1500 trước công nguyên, trên lãnh thổ Ba Lan đã xuất hiện những bộ lạc định cư đầu tiên, tổ tiên của người Slavơ hiện nay. Trong những bộ lạc sinh sống ở vùng lãnh thổ bao bọc bởi các dòng sông Odra và Bułg ở hai phía đông và tây, biển Ban Tích và dãy Karpaty ở phía bắc và nam, có hai tộc người đáng chú ý nhất, đó là những người Polanie vô cùng năng động, sống ở lưu vực Warta và người Wislanie đông đảo và giàu có, sống ở thượng nguồn Wisła. Bắt đầu từ thế kỷ IX bộ tộc Polanie do dòng họ Piastow dẫn dắt đã tiến hành các cuộc chinh phục những vùng đất láng giềng để mở mang bờ cõi. Đến cuối thế kỷ X tộc người Wislanie đã thần phục và sát nhập với tộc người Polanie tạo thành nhà nước Ba Lan. Tên Polska (Ba Lan) bắt nguồn từ Polanie. Người sáng lập và trị vì nhà nước đầu tiên ấy là Mieszko I. Nhờ việc chính thức thiết lập Thiên chúa giáo làm quốc đạo vào năm 966, ông đã kết thúc quá trình củng cố quyền lực kéo dài nhiều năm trước đó và bắt tay vào xây dựng nền móng cho nhà nước phong kiến non trẻ. Năm 967 sau khi chiến thắng tộc người Wieleta, ông sát nhập thêm vùng ven biển Pomorze và năm 990 lại chiếm được từ tay người Séc vùng Śląsk và Małopolska, mở rộng đáng kể lãnh thổ quốc gia. Trung tâm chính trị, tôn giáo và kinh tế của nhà nước Ba Lan thời Mieszko I là thành phố Gniezno.
2- Trên tờ 20 zlô-ty: Bolesław I Chrobry (967 – 1025). Là con trai người sáng lập nhà nước Ba Lan Mieszko I, từ năm 992 chính thức trị vì đất nước, đồng thời cũng là người đứng đầu tổ chức nhà thờ Thiên chúa giáo trên tòan lãnh thổ Ba Lan. Dưới thời Bolesław Chrobry nhà nước phong kiến Ba Lan phát triển mạnh mẽ về nhiều mặt, đặc biệt đã đánh tan đạo quân hùng mạnh của Đức do hòang đế Otton III trực tiếp chỉ huy tại trận chiến lịch sử Gniezno năm 1000, củng cố nền độc lập và nâng cao vị thế của Ba Lan ở Trung Âu. Từ năm 1002 đến 1018 ông trực tiếp chỉ huy các trận đánh với quân Đức, giành lại vùng đất Łużyce và Milsko, năm 1003 – 1004 kéo quân đánh Séc nhưng thất bại, từ 1013 đến 1018 đánh sang Nga và chiếm được Grody Czerwieńskie. Năm 1025 Bolesław Chrobry chính thức đăng quang lên ngôi vua, mở ra kỷ nguyên mới cho nhà nước phong kiến đầu tiên của Ba Lan với thủ đô, đồng thời là kinh đô Thiên chúa giáo Gniezno. Trong thời gian này Thiên chúa giáo với tư cách là quốc giáo đã phát triển hết sức mạnh mẽ, nhiều giáo khu với những kiến trúc nhà thờ uy nghi đã hình thành ở Poznan, Kraków, Wrocław, Kołobrzeg và đặc biệt là Gniezno. Chính do những công trạng của mình trong việc xây dựng và mở mang đất nước, Belesław Chrobry được gọi là Chrobry vĩ đại và trải qua quá trình thăng trầm của lịch sử, nhiều thế hệ người dân Ba Lan luôn tự hào và tưởng nhớ đến ông. Trong tác phẩm bất hủ Chàng Tadeusz Adam Mickiewicz đã thầm mơ về kết cục huy hòang của cuộc chiến đấu lâu dài vì độc lập dân tộc trong đọan thơ ở Lời bạt như sau:
Sẽ đến lúc, khi mối hận thù sư tử phát ra tiếng gầm rú vang rừng
Tiếng kèn đồng nổi lên, hàng ngũ quân thù tan vỡ
Khi tên giặc cuối cùng rên lên ư ử
Câm lặng đi, thì lúc bấy giờ thế giới sẽ tự do
Khi đại bàng của chúng ta như tia chớp chói lòa
Lao xuống biên giới xưa của Chrobry vĩ đại
Thân thể bị xâu xé và máu đào tuôn chảy
Cụp đôi cánh lại để yên nghỉ vĩnh hằng
Lúc bấy giờ đội vương miện lá sồi, các kỵ sĩ chúng ta sẽ đăng quang
Vất bỏ giáo gươm, ngồi xuống tự giải giáp...
3- Trên tờ 50 zlô-ty: Kazimierz III Wielki (1310 - 70). Là người cuối cùng của triều đại Piastów trị vì Ba Lan, chính thức lên ngôi vua năm 1333 tại kinh đô Krakow, có công lớn trong việc củng cố và giữ gìn sự thống nhất của nhà nước phong kiến Ba Lan, đưa đất nước phát triển về mọi mặt dựa trên mối quan hệ gắn bó chặt chẽ với quyền vị Giáo hòang và liên minh chiến lược với nước Hung láng giềng. Sau khi Bolesław Chrobry qua đời, từ thế kỷ X đến XII nhà nước phong kiến tập quyền Ba Lan phải đối đầu với quá trình phân chia quyền lực của các thế lực lãnh chúa địa phương, dẫn đến sự suy yếu và tan rã của nhà nước trung ương và vì thế Ba Lan trở thành đối tượng xâm lược của quân Phổ, Tácta và Nguyên Mông. Cuối thế kỷ XIII một vài lãnh chúa có những họat động nhằm phục hồi sự thống nhất đất nước, song mãi đến Kazimierz Wielki sự nghiệp đó mới hòan thành. Ba Lan dưới thời Kazimierz Wielki là nhà nước có tổ chức hòan chỉnh. Nhà vua được các bộ trưởng cận thần hỗ trợ đắc lực đã thực hiện rất hiệu quả chương trình thống nhất đất nước và cải cách chế độ tiền tệ, thuế khóa, dẫn đến ổn định xã hội và nâng cao đời sống của các tầng lớp nhân dân, làm cho nông nghiệp, thủ công nghiệp, kiến trúc, xây dựng và các lĩnh vực kinh tế, thương mại, khoa học, giáo dục và văn hóa phát triển mạnh mẽ, củng cố và tăng cường uy thế của Ba Lan ở châu Âu. Kazimierz Wielki là vị vua biến „Ba Lan nhà tranh vách gỗ thành Ba Lan tường xây mái ngói”, như người ta thường nói về sau. Một phong trào xây dựng nhà ở, nhà thờ và các công trình kiên cố nổi lên mạnh mẽ cả ở thành phố và nông thôn. Nhiều nhà thờ, dinh thự, cung điện mọc lên khắp mọi nơi trên đất nước, đặc biệt là các công trình phòng thủ có nhiều lớp tường xây bao bọc với những tháp canh kiên cố, khiến ta liên tưởng tới thành Cổ Loa thời An Dương Vương của Việt Nam thời xa xưa, thí dụ điển hình là khu tường thành trôn ốc ở thành cổ Vácsava được tái tạo lại và lưu giữ cho đến ngày nay, hoặc cổng và tường thành Barbakany nổi tiếng ở Krakow. Trong lĩnh vực văn hóa và khoa học, công lao lớn nhất của Kazimierz Wielki là năm 1364 đã cho xây dựng Trường Đại học Tổng hợp ở Krakow, thời đó gọi là Viện hàn lâm Krakow, nơi nhà thiên văn lỗi lạc Mikołaj Kopernik đã theo học sau này (niên khóa 1491 – 1495).
4- Trên tờ 100 zlô-ty: Władysław II Jagiełło (khỏang 1351 – 1434). Sau khi Kazimierz Wielki mất, vì không có con trai nối dõi nên ngôi vua được trao cho người con của em gái ông là Ludwik Węgierski và tiếp theo là con gái ông ta, Jadwiga. Khi Jadwiga thành hôn với hòang tử Litwa Władysław Jagiełło, ngôi vua được trao lại cho chồng đổi lấy việc Litwa nhận Thiên chúa giáo làm quốc đạo và sau hiệp ước 1385 bắt đầu quá trình liên minh, liên kết và hợp nhất hai nước, tiến tới xây dựng Liên hiệp hai dân tộc Ba Lan và Litwa. Władysław Jagiełło vốn là đại hòang thân Litwa từ năm 1377 và chính thức lên ngôi vua Ba Lan năm 1386. Dưới sự dẫn dắt của Władysław Jagiełło, Ba Lan đã liên minh với Litwa và Nga đánh bại quân Thập tự tại Grunwald năm 1410, giành lại một phần đất đai bị chiếm đóng ở phía bắc và đưa đất nước phát triển thành cường quốc trong khu vực. Thời kỳ này bên cạnh nhà vua đã hình thành Hội đồng tư vấn, sau trở thành Thượng viện, còn các Đại hội của giới quý tộc đóng vai trò Quốc hội. Ở các thành phố đã hình thành Hội đồng tự quản, đóng vai trò hết sức tích cực trong quá trìng xây dựng nhà ở và phố phường. Sự phát triển kinh tế trong giai đọan này đã tạo điều kiện thuận lợi cho các ngành xây dựng đô thị và kiến trúc, hội họa và thủ công mỹ nghệ. Năm 1400 Trường Đại học Tổng hợp ở Krakow được Władysław Jagiełło cho trùng tu lại và tạo mọi điều kiện thuận lợi để nó trở thành trung tâm đào tạo nhân tài cho đất nước. Trường Đại học Tổng hợp Jagiellonski chính thức ra đời và trở thành niềm tự hào cho đất nước cho đến ngày nay. Władysław Jagiełło trở thành người mở đầu triều đại Jagiellonski.
5- Trên tờ 200 zlô-ty: Zygmunt I Stary (1467 – 1548). Là vua Ba Lan và đại hòang thân Litwa từ năm 1506. Ông chủ trương củng cố quyền lực của nhà vua dựa vào tầng lớp đại quý tộc, đồng thời thực hiện chính sách ngọai giao hòa bình với các nước láng giềng. Năm 1526 – 29 ông đã có công sát nhập vùng đất Mazowsze vào vương triều Ba Lan. Thời kỳ nhiếp chính của Zygmunt I Stary là giai đọan phát triển rực rỡ của nền kinh tế và văn hóa Ba Lan và do đó người ta gọi đó là Kỷ nguyên Vàng. Những thay đổi cực kỳ to lớn trong đời sống chính trị và kinh tế của đất nước, đặc biệt trong lĩnh vực văn hóa và nghệ thuật đạt được trong Kỷ nguyên vàng có sự đóng góp to lớn của tầng lớp quý tộc. Cung Wawel và Miếu Zygmunt ở thành cổ Krakow được khởi công xây dựng do sáng kiến của Zygmunt I Stary là những công trình kiến trúc mang lại niềm tự hào cho muôn đời con cháu sau này.
Như vậy qua những gương mặt vừa được nhắc đến trên đây, chúng ta có bức tranh khái quát về lịch sử Ba Lan và hiểu tại sao hình ảnh họ lại được khắc ghi trên những đồng tiền mà Ngân hàng Nhà nước Ba Lan phát hành ngày hôm nay. Càng yêu đồng zlô-ty bao nhiêu, ta càng kính trọng những con người đã làm nên lịch sử Ba Lan bấy nhiêu, phải không các chị, các anh và các bạn!
Nguyễn Văn Thái & Xuân Nhung