Anh bạn đi cùng kéo tôi đi thăm làng bản Jarai vì anh nghiên cứu về văn hoá Jarai. Trong các dân tộc ít người ở tỉnh Gia Lai (Gia Lai phiên âm từ Jarai), người Jarai đông nhất nên có vị trí quan trọng nhất.
Người Jarai ngoài tỉnh Gia Lai, còn ở Kontum, rải rác ở Khánh Hoà, Đắc Lắc… thuộc nhóm ngôn ngữ Malayô Pôlinêxia (Nam Đảo). Họ có 4 nhánh và gần với người Chăm, người Êđê, và cả thổ dân đảo Hawai, Mỹ, theo nhà báo Mỹ Bob Kraus). Người Jarai ở nhà sàn, canh tác bằng phát đốt, chọc tỉa, theo chế độ mẫu hệ, tín ngưỡng đa thần và vật linh. Cũng như một số sắc tộc khác ở Tây Nguyên, đồng bào có một nền văn hoá dân gian khá độc đáo với cồng chiêng, sử thi, nhà rông, nhà mồ, luật, câu đố.
 Người Jarai trong trang phục lễ hội. |
Chúng tôi đặc biệt để ý đến trò chơi đố của người Jarai. Môn Nhân học văn hoá cho nghệ thuật này xuất phát từ sở thích của người dân Jarai. Sinh hoạt câu đố có thể chứng minh cho giả thuyết này. Câu đố quả là một bộ phận của văn học dân gian. Câu đố Jarai là một phương tiện giải trí (chơi) trí tuệ và hấp dẫn, phản ánh sinh hoạt nơi cao nguyên và tâm hồn mộc mạc từ thời cổ sơ để lại, đồng thời mang tính giáo dục truyền bá một số hiểu biết và giao lưu ứng xử.
Mãi gần đây, mới có một công trình nghiên cứu khoa học sơ bộ về câu đố Jarai (Câu đố Jarai, NXB Đà Nẵng, 2008).
Trong hai năm 2006, 2007, tác giả Nguyễn Quang Tuệ đã đi thực địa và sưu tầm được trên 1.000 câu đố và trình bày vấn đề một cách tổng hợp. Tác giả xếp sắp các câu đố (phiên âm tiếng Jarai và dịch sang tiếng Việt) theo những nội dung: Thực thể và hiện tượng tự nhiên, Thời gian và con số, Thực vật, Động vật, Đồ vật nhà cửa, Trang phục, Săn bắt, Giao thông, Văn hoá, Ẩm thực, Thân thể, Lao động, Vui chơi, Sinh lý. Nội dung rất phong phú, bất ngờ là có cả câu đố về sinh hoạt hiện đại như máy bay, tivi, xe lửa…
Xin trích dẫn một số sau đây (theo Câu đố Jarai của Nguyễn Quang Tuệ):
Chân như cào cào đất (con gì?) (con gà)
Hữu Ngọc (SK&ĐS)