Từ lâu nhiều địa phương tổ chức lễ hội chọi trâu như một hướng để thu hút khách du lịch, quảng bá hình ảnh với những lễ hội văn hoá truyền thống. Hai năm gần đây, lễ hội chọi trâu ở huyện Phù Ninh (Phú Thọ) được khôi phục lại sau 60 năm gián đoạn. Đây cũng là cách để người dân sở tại hướng về những lễ hội truyền thống và tín ngưỡng cổ xưa, mong một năm với những điều tốt lành.
| ||
Sự tích Lễ hội chọi trâu Phù Ninh
Tương truyền rằng khi các tướng của vua Hùng đi săn qua chợ Hàm Rồng, tên nôm là chợ Nành (Phù Ninh) thấy có 2 con hổ đang đánh nhau những người đi săn liền lấy giáo mác đâm chết 2 con hổ rồi đem mổ thịt ăn ngay tại chỗ. Để tưởng nhớ những người đi săn thời các vua Hùng, mỗi năm vào 2 ngày chợ phiên (5-5 và 10-10 âm lịch) là dân trong xã và các làng lân cận lại đem các thứ hàng hóa, sản vật đến kẻ bán, người mua rất nhộn nhịp, nhưng không phải chỉ có họp chợ mà còn dự tế lễ và chọi trâu.
Lễ hội chọi trâu ở xã phù Ninh là một lễ hội cổ xưa mang đậm nét văn hóa dân gian của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước với tín ngưỡng gắn biểu tượng con trâu và tục sát sinh vật thiêng để hiến tế thần linh cầu cho mưa thuận, gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu.
Hồi sinh lễ hội xưa
Chúng tôi tìm về vùng trung du Phú Thọ vào một ngày rét đậm trong cái lạnh như "cắt da, cắt thịt". Những ngày này những "ông Cầu" (chủ trâu) Phù Ninh đang tất bật cho lễ hội chọi trâu độc đáo của vùng. Các chủ trâu chăm chút từng ly từng tí cho những "ông trâu" của mình trước ngày bước vào trận đấu.
Cụ Cao Xuân Trung, 87 tuổi, một bô lão của xã Phù Ninh cho biết: "Lễ hội chọi trâu mới được khôi phục lại từ năm 2009 vào các ngày 14 và 15 tháng 2 âm lịch hàng năm, sau hơn 60 năm vắng bóng". Cụ bảo: "Năm 2009, năm đầu tiên tổ chức ở cấp huyện với 8 xã, thị trấn tham gia gồm Phù Ninh, An Đạo, Tiên Du, Bảo Thanh, Gia Thanh, Bình Bộ, Phú Lộc và thị trấn Phong Châu. Lễ hội năm đó có 25 con trâu được tuyển chọn đủ tiêu chuẩn thi đấu". Cụ Trung cho biết: "Tôi có đứa cháu ở Việt Trì, 2 năm nay đều tham gia chọi trâu. Nghe nói, năm nay, bảng kết quả trâu chọi chỉ có 23 "ông trâu" đạt tiêu chuẩn. Tất cả những "ông trâu" đều từ 9 đến 12 tuổi. Trâu chọi được kiểm tra rất gắt gao từ vòng ngực, mở sừng, dài, cao, tuổi...".
|
|
Cụ Trung kể lại: "Từ khi sinh ra, tôi đã được các bô lão kể lại về lễ hội chọi trâu cổ xưa. Và hầu hết những người cùng lứa tuổi như tôi đều được nghe cái tích về lễ hội chọi trâu độc đáo của vùng. Lễ hội chọi trâu Phù Ninh là một lễ hội cổ xưa nhất mang đậm nét văn hóa dân gian thời đại Hùng Vương của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước”.
Săn lùng trâu chiến
Anh Nguyễn Hữu Căn, khu Tầm Vông, thị trấn Phong Châu, huyện Phù Ninh, chủ của "ông trâu" vô địch hội chọi trâu năm 2010 cho biết, để chuẩn bị cho lễ hội năm nay, anh Căn đã phải lặn lội tận Thanh Hóa để tìm mua được "ông trâu" này. Tìm được một "ông trâu" ưng ý tham gia hội chọi trâu không phải là dễ dàng. Các chủ trâu phải tìm mua từ nửa năm trước, đem về chăm sóc kỹ lưỡng. Các "ông trâu" thường có nguồn gốc từ Yên Bái, Tuyên Quang, Hà Giang, những cái nôi của giống trâu chọi. Chọn được con trâu tốt còn cần dựa vào những kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm trong nghề. Từ việc chọn sừng, chọn khoáy đến màu da, móng chân, lông, mắt trâu đều phải hết sức tỉ mỉ.
Gặp chúng tôi, ông Ngô Xuân Cảnh, Khu 4, xã Phù Ninh đang tất bật chuẩn bị cho hội thi năm nay. Theo ông Cảnh, quý nhất là trâu Lục Yên (đất trâu gốc). Giống trâu tốt nhất là ở hai xã Minh Tiến và Tân Phượng (giáp huyện Bảo Yên tỉnh Lào Cai), vì to con (giống gốc), béo, ngoại hình đẹp, phàm ăn, ít bị bệnh tật... Đó là lý do khiến mọi lái trâu đều “chết mê” trâu Lục Yên. Tuy nhiên, theo tìm hiểu của ông Cảnh, năm nay chỉ có duy nhất một người ở Bảo Thanh mua được trâu Lục Yên (Lào Cai). Phần lớn những "ông" trâu được mua về đều là trâu Tuyên Quang.
Ông Cảnh cho biết: "Tham gia hội chọi trâu, thân chủ nào cũng muốn là người chiến thắng, với họ đây là cơ hội để họ phô tài chọn trâu và luyện trí". Ông Cảnh bảo rằng: " Tôi phải lặn lội lên tận Yên Bái mới tìm được chú trâu chiến. Nhiều người thì xuôi vào Thanh Hoá, Nghệ An, thậm chí sang tận bên Lào tìm trâu. Vừa nhìn thấy chú trâu tôi đã ưng ngay. Mọi tiêu chuẩn, mọi số đo của chú trâu này đều đạt. Chú trâu này cũng vừa tròn 10 tuổi".
Ông Cảnh tâm sự: "Tìm được trâu tốt đã khó, thuần dưỡng và biến chúng thành một "chiến ngưu" biết nghe lời còn khó hơn nhiều. Tôi đã học lỏm được 4 "mánh" luyện trâu của những ông chủ Cầu nổi tiếng như: Bổ đao - thuộc về những con trâu có tính khí hung tợn và thường đánh đòn này phủ đầu. Móc mắt - thuộc về những chiến ngưu có sừng ngắn, khôn khéo trong việc tiến, lui, đợi đối thủ sơ hở là ra đòn. Ngáng chân - làm ngã đối thủ. Khoá sừng quật ngã đối thủ - dành cho những con trâu có sừng dài. Người nuôi trâu phải biết phát huy sở trường và hạn chế sở đoản của trâu".
Vật thiêng tế thần
Một nét đặc trưng tại Lễ hội chọi trâu Phù Ninh là các trận đấu vòng loại sẽ được diễn ra vào ngày mùng 8 tháng Giêng và hơn một tháng sau mới diễn ra các trận đấu quan trọng nhất. Cụ Trung giãi bày: "Trước đây, ở làng Cão, xã Phù Ninh, chợ Hàm Rồng (còn gọi là chợ Nành) mỗi năm chỉ họp 2 phiên vào ngày 5/5 - 10/10 âm lịch. Người dân không chỉ họp chợ mà còn dự tế lễ và chọi trâu. Tham dự lễ chọi trâu ngày đó là bốn làng: Cão, Phú Mãn, Ngọc Trù, Ngọc Khôi. Mỗi làng chọn mua một con trâu đực (khi mua phải xin âm dương, nếu thánh ứng mới mua), màu đen tuyền và cử người nuôi. Đến ngày chợ phiên, dân làng tắm rửa cho trâu sạch sẽ và cho uống nửa lít rượu trước khi thi đấu. Phiên chợ ngày 5/5, trâu chọi của 4 làng chia làm 2 cặp thi đấu, 2 con thua sẽ mổ thịt, 2 con thắng cuộc được tiếp tục chọi trận chung kết vào phiên chợ ngày 10/10.
Cũng như ở lễ hội chọi trâu Lập Thạch (Vĩnh Phúc), Đồ Sơn (Hải Phòng) dù thắng hay thua cuối cùng các "ông trâu" đều bị đem ra làm thịt.Điều này xuất phát từ quan niệm vật thiêng tế thần xa xưa.Khi mổ trâu làm lễ tế thần, người dân chuẩn bị những thứ để đựng thịt trâu (không bày vào bát đĩa), đó là những cái rế tết bằng dây thừng, đan dầy và nông, trên lòng rế có lót lá chuối. Thịt bày vào những cái rế ấy và đem đặt lên một mô đất vuông bằng phẳng ở ngay giữa chợ để làm lễ cúng thần, trên cái nền này có bày hương án. Khi cúng lễ xong mọi người tập trung ăn uống ngay ở chợ.
Ngày nay, theo theo quan niệm của người dân, ăn thịt trâu chọi sẽ mang lại nhiều may mắn, sức khỏe. Giá của thịt trâu số 07 giành giải nhất năm 2010 được bán với giá 1,2 triệu đồng/kg. Thịt các trâu vào chung kết đều có giá rất cao từ 400 nghìn đến 1 triệu/kg.
ĐỖ THƠM – HƯƠNG LAN (ĐS&PL)