Các chuyên gia uy tín về văn hóa đều có chung nhận định: để lễ hội thôi bát nháo như hiện nay, phải trả nó về với giá trị đích thực như nó vốn có, xem đó là tín ngưỡng dân gian và nhân dân là lực lượng chủ đạo của lễ hội.
“Hỗn loạn, bát nháo”… là những từ ngữ được nhắc đến khi đề cập đến một số lễ hội mà tính chất lạm dụng tín ngưỡng, thương mại hóa đang dần lộ rõ. Xung quanh vấn đề này, Pháp Luật TP.HCM đã lược ghi ý kiến một số chuyên gia.
PGS-TS NGUYỄN VĂN HUY, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa Quốc gia, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam:
Đóng ấn không phải là việc của các vị lãnh đạo
Tín ngưỡng và thực hành tín ngưỡng dân gian là một nhu cầu thực sự của nhân dân cần được tôn trọng. Vấn đề cần rút kinh nghiệm là không nên tuyên truyền, thổi phồng các sự kiện, làm sai lệch nội dung và các giá trị của nó. Các giá trị văn hóa cần được nhận diện cho đúng mức và khách quan. Việc quản lý và tổ chức thực hành tín ngưỡng này cần được trả về cho cộng đồng, cho nhà đền; chắc chắn đó không phải là việc của các cơ quan nhà nước, lại càng không phải là việc của các vị lãnh đạo nhà nước, lãnh đạo tỉnh.
Từ câu chuyện của đền Trần Nam Định, cần hiểu rằng giá trị di sản không phải được nâng cao thêm bằng việc tính đếm số khách đến với Nam Định, đến với đền Trần đông hay ít. Cho nên không cần thiết phải tuyên truyền quảng bá du lịch quá với tầm cỡ của di sản do một nhà đền quản lý. Đặc biệt, lãnh đạo địa phương không nên mời các vị lãnh đạo Đảng, Nhà nước đến khai ấn và phát ấn ở đền Trần. Một sai lầm lớn về nhận thức và hành vi chính là ở chỗ này. Đóng ấn đầu tiên không phải là việc của các vị lãnh đạo, việc các vị lãnh đạo đến đó hay không đến đó không liên quan đến hành vi tôn kính vua Trần của người dân. Đó hoàn toàn chỉ là một tín ngưỡng. Việc thực hành tín ngưỡng này chỉ là một công việc của nhà đền. Các vị lãnh đạo muốn bày tỏ một niềm tín ngưỡng thì xin đến đó với tư cách cá nhân, không cần chụp ảnh, tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng. Chính những việc như vậy càng kích thích người ta đến với đền Trần, năm nay lại kích thích cho năm sau. Đừng để nhận thức rằng các vị đến thì tỉnh mới thỏa mãn, nhà đền mới vinh dự, mới có thể tôn vinh các vua Trần. Hãy làm sao để bình thường hóa công việc của đền Trần như một tín ngưỡng dân gian, như nó từng tồn tại từ năm 2000 trở về trước.
PGS-TS NGUYỄN QUỐC TUẤN, Phó Viện trưởng Viện Tôn giáo:
Có tình trạng lợi dụng lễ hội để trục lợi
Sự biến chuyển của lễ hội diễn ra từ năm 1945 dưới sự tác động của nhiều yếu tố kinh tế, xã hội, văn hóa. Từ năm 1986, cùng với công cuộc đổi mới của đất nước, dấu ấn này càng rõ rệt hơn theo hai hướng. Mặt tích cực: Lễ hội đã trở thành nơi lưu giữ những di sản văn hóa quý giá của cha ông. Tuy nhiên, mặt tiêu cực là có tình trạng lợi dụng lễ hội để trục lợi cá nhân. Trong khi đó, quản lý nhà nước trong xử lý tiêu cực vẫn chưa đáp ứng được.
Điều này dẫn đến việc rất nhiều địa phương đua chen nhau kêu gọi người này người khác, rồi mời gọi một số người có tên tuổi về tham dự… Đó là một trong những nguyên nhân khiến những vấn đề về mặt tâm linh diễn biến rất phức tạp. Việc lãnh đạo, những người đại diện cho cơ quan quản lý nhà nước đi cầu cúng dễ khiến cho người dân có tâm lý đua theo.
Ngày xưa, người ta đề ra những tiêu chí cụ thể về đối xử với tâm linh, còn ngày nay tiêu chí trên chưa được chú trọng. Vì thế, theo tôi, muốn thay đổi tình trạng tiêu cực trong lễ hội phải hướng dẫn cho người dân thể hiện mức độ tâm linh phù hợp và ứng xử đúng; nếu không sẽ dẫn đến hiện tượng hỗn loạn về mặt tâm linh rất nguy hiểm. Để cho lễ hội biến tướng như ngày nay, nếu lỗi của người đi lễ 5-6 phần thì của Nhà nước phải là 6-7 phần.
GS-TSKH TRẦN NGỌC THÊM, Trưởng khoa Văn hóa học Trường ĐH KHXH&NV TP.HCM:
Chính quyền không nên can thiệp thô bạo vào lễ hội
Lễ hội là cả một truyền thống văn hóa. Tuy nhiên, nhiều năm nay, hiện tượng kinh doanh trong mùa lễ hội ngày càng đậm nét, bùng lên khắp nơi. Nguyên nhân cũng bắt đầu từ chuyện kinh tế thị trường du nhập làm cho mặt xấu và vai trò của đồng tiền nổi trội lên, mà chỗ nào thấy kiếm được tiền thì người ta lại lao vào. Bên cạnh đó, luật pháp và quy chế của ta cũng chưa nghiêm. Khi người cầm cân nảy mực cũng không gương mẫu, trên không nghiêm thì dưới sẽ loạn.
Có ý kiến cho rằng không nên mở rộng quy mô lễ hội nhưng theo tôi, lễ hội là của dân gian, tùy theo tính chất mà nó tự to ra hoặc teo đi. Việc lễ hội phát triển như vậy cho thấy văn hóa dân tộc đã được chú trọng, tôn vinh, nhiều người chú ý, giúp cho du lịch phát triển, giáo dục truyền thống cho lớp trẻ… Thế nhưng bên cạnh cái tốt bao giờ cũng có mặt hạn chế đi kèm; chẳng hạn như mặt tâm linh trong đó được đẩy lên thái quá thì thúc đẩy mê tín dị đoan phát triển, tổ chức không tốt gây nên lộn xộn, thậm chí là thương vong chết người, rồi lợi dụng buôn thần bán thánh… Do đó cần phải có sự quản lý, giám sát của pháp luật, ngành văn hóa. Phải quản lý quy mô nhưng không phải là chèn ép không cho nó phát triển mà là phát triển đến quy mô nào phải đảm bảo được an ninh trật tự và bảo toàn nguồn gốc, điều này phải gắn với sự quản lý của địa phương.
Về chủ thể, nên để cho nhân dân là lực lượng chủ đạo của lễ hội chứ không phải là chính quyền hay ngành văn hóa, phải có các ban do các cụ tự bầu ra còn những bộ phận khác chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ, phải để cho họ tự chịu trách nhiệm về quy mô, không nên áp đặt. Nếu trong quá trình “tự vận hành”, lễ hội diễn ra với quá nhiều mặt tiêu cực thì giảm quy mô của nó xuống, giảm tuyên truyền. Không nên có sự can thiệp một cách thô bạo của chính quyền nhưng cũng không được thả nổi. Khó nhất vẫn là tìm được mức độ nào cho vừa phải và phải luôn cảnh giác việc lợi dụng lễ hội để trục lợi.
HỒ VIẾT THỊNH ghi
Lễ hội đền Trần Nam Định đã hạ nhiệt
Ngày 14 tháng Giêng (5-2), Lễ hội đền Trần Nam Định đã chính thức khai hội. Năm nay, TP Nam Định đã quyết định ngừng phát ấn cho người dân vào đêm 14 và chuyển sang phát vào hôm sau cho đến hết tháng Giêng.
Việc thay đổi này đã khiến lượng du khách đến với đền Trần vào ngày khai hội giảm rõ rệt. Dù vậy, trên một số đoạn đường đã xuất hiện tình trạng ùn ứ do lượng phương tiện giao thông đổ về tăng đột biến. Nếu năm 2011, TP Nam Định phải tổ chức phối hợp để thực hiện phân luồng giao thông ngay từ đầu quốc lộ 1A thì năm nay công tác này đã giảm bớt. Lực lượng chức năng gồm 2.183 người được bố trí chặt chẽ tại khu vực xung quanh đền. Năm xe cứu thương được tập kết, năm lều bạt y tế đã được dựng lên sẵn sàng làm nhiệm vụ.
Bên cạnh đó, nhiều bàn công đức cũng được bố trí tại khu vực đền chính, thu hút đông đảo người dân đến làm công đức. Theo phản ánh của nhiều chủ khách sạn, nhà nghỉ khu vực xung quanh đền Trần, hầu hết các phòng đã kín chỗ, giá thuê cũng có sự dao động so với ngày thường, thấp nhất khoảng 350.000 đồng/phòng.
Sau nghi lễ khai ấn vào đêm 14 tháng Giêng, từ 7 giờ sáng nay, ban tổ chức sẽ phát ấn rộng rãi cho du khách thập phương, quan khách, đại biểu, khách mời. Đây mới được coi là thời điểm cao điểm nhất của lễ hội.
V.THỊNH - T.LƯU
PLTPHCM