Để ngư dân giữ biển: Kỳ 1: Đi biển một mình

LTS: Bao đời nay, cùng với việc đánh bắt, ngư dân còn âm thầm gánh vác sứ mệnh bảo vệ chủ quyền quốc gia. Tuy nhiên, từ nhiều xóm làng đi biển, sứ mệnh thiêng liêng ấy đang gặp nhiều thách thức. Nghề cá lạc hậu, an ninh ngư trên biển lỏng lẻo cũng như việc chậm triển khai chiến lược kinh tế biển. PV ghi nhận từ những quan sát ở các làng biển miền Bắc, miền Trung và thảo luận những kiến giải để phát triển bền vững nghề cá và kinh tế biển

Nằm cách đất liền gần 13 hải lý, Lý Sơn (Quảng Ngãi) là hòn đảo khá đặc biệt. Đảo có hơn 20.000 dân, trong đó trên 60% người dân sống bằng nghề đi biển. Trong những lúc bình yên, việc khai thác nguồn lợi thuỷ sản mang lại cho người dân cuộc sống có phần tươm tất. Tuy nhiên, đó chỉ là những việc “ăn xổi” từ biển.

Đánh bắt trên biển ngư dân luôn đối mặt với nguy hiểm như bão, bị cắp lưới, bị tàu lạ đâm chìm... và bị nước ngoài bắt giữ đòi tiền chuộc . Ảnh: Mai Kỳ

Ngư dân bán cá dạo

Tuy nhiên, việc đánh bắt cá xa bờ của tàu ông thường khó kéo dài bởi việc cung ứng nhiên liệu cho tàu gặp nhiều hạn chế. Nếu đánh bắt ở các ngư trường xa, gặp luồng cá thì phải quay về đất liền bán gấp vì hết nhiên liệu. Theo ông Khởi, hiện nay mặc dù trên đảo phần lớn người dân sống bằng nghề biển nhưng trong hàng trăm tàu cá ra khơi này vẫn chưa có con tàu nào thu mua cá tại hiện trường. Việc thu mua cá, cung ứng nhiên liệu trên biển, trước đây có một tàu ở cảng Sa Kỳ (Quảng Ngãi) thực hiện nhưng không thường xuyên. Còn ngư dân trên đảo, chưa có gia đình nào đủ tiềm lực tài chính để sắm tàu thu mua cá vì chi phí quá cao và không có đầu ra để bán hàng. “Chúng tôi đánh bắt rồi đi bán dạo khắp các cảng biển trong cả nước, có khi cập cảng Đà Nẵng, có hôm ghé Hải Phòng... nghe tin ở đâu cá được giá thì tìm đến bán”.

Hiện tượng nhiều tàu cá tại Lý Sơn cập cảng cá Thọ Quang hàng tháng trời neo đậu ở đó là hiện tượng không lạ. Bởi Đà Nẵng là nơi có nhiều nhà máy chế biến, thu mua hải sản nên ngư dân sau khi đánh bắt cá vào đây để bán rồi neo đậu trong âu thuyền rồi mới về Lý Sơn nghỉ ngơi.

Ông Phùng Văn Châu xã An Hải thì cho biết, ngư dân không ngại việc ra khơi, nhưng hiện nay ngư trường chưa ổn định nên người dân thường e dè. Vì khi gặp tàu lạ hoặc tàu kiểm ngư của nước ngoài coi như ngư dân mất trắng, lâm vào cảnh nợ nần. Cách đây hơn một năm, tàu của ông Châu cùng 24 thuyền viên bị tàu Trung Quốc bắt và tịch thu gần bảy tấn cá rồi giam giữ gần ba tháng trời tại đảo Hải Nam. Gia đình ông phải đi vay mượn của các chủ thu mua cá nộp phạt gần 40 triệu đồng, đến nay mới trả dứt nợ. “Hiện tượng này mà lặp đi lặp lại thì ngư dân chắc có chết, còn tiền đâu để mua sắm tàu thuyền, tiền đâu nộp phạt”, ông Châu than thở.

Tin từ phòng kinh tế huyện Lý Sơn, toàn huyện có trên 400 tàu thuyền đánh bắt thuỷ sản với trên 2.500 lao động trên biển. Trong đó, hơn 90 tàu đánh bắt xa bờ. Đặc biệt trong đó có hơn 70 tàu thường xuyên đánh bắt tại vùng biển Hoàng Sa và Trường Sa.

Từ một gia đình bình thường, bà Đỗ Thị Kim Hoa (xã An Hải), bỗng chốc trở thành quả phụ với hàng đống nợ nần. Năm 2008, nhà bà Hoa vay hơn 300 triệu đồng để đóng một con tàu ra khơi. Không may con tàu bị bão lớn đánh chìm, chồng bà Hoa và bốn người khác mất tích trên biển. Đến nay, gia đình bà không được hỗ trợ một đồng bảo hiểm vì theo bà Hoa là các thủ tục pháp lý của con tàu còn gặp nhiều trở ngại. “Ngư dân như tui làm chi biết các thủ tục mà cũng chẳng có ai bày biểu chi mô. Nên khi gặp nạn thì ráng chịu chứ kêu ai chừ!”, bà Hoa than.

Đánh cá trên biển

Ông Nguyễn Văn Chí, chủ tàu NĐ 2063 (Nam Định) đã rất bức xúc khi nói về tình trạng an ninh trên biển. Mặc dù tàu của ông chỉ đánh bắt xa bờ chưa quá 30 hải lý, đi theo tổ đội nhưng vẫn không đối phó được với tình trạng ăn cắp các treo lưới (mỗi tay lưới có 70 treo) trị giá hàng trăm triệu đồng. Như ông, đêm 13.2.2009, khi đánh bắt trên vùng biển Thanh Hoá ông phát hiện bị cắt mất bảy treo lưới, tốn hết 400 triệu đồng. Ngư dân xã Hải Lý (Hải Hậu, Nam Định) cho biết, vùng biển hay bị mất lưới nằm ở khu vực các tỉnh Thanh Hoá, Ninh Bình.

Mới giữa tháng 5 vừa qua, ông Trần Duy Hiền (xóm 8, Hải Lý) cũng bị mất 20 treo lưới trị giá trên 100 triệu đồng ngay khi đang đánh bắt trên vùng biển miền Trung. Em trai ông Hiền, ông Trần Văn Tâm xác nhận, tình trạng trộm cắp lộng hành trên biển diễn ra đã mấy năm qua. “Năm nào mà chẳng mất, nhưng năm nay là bị chơi mạnh nhất, có tàu mất lưới ba đến bốn lần, thiệt hại hàng trăm triệu”, ông Tâm cho biết. Mỗi khi bị lấy mất lưới, ngư dân Hải Lý phải tìm mối để chuộc lại.

Theo ngư dân Hải Lý, rất dễ để phát hiện tàu đến trộm cắp lưới, anh em thuyền viên cũng phản ứng nhưng không thể làm gì được, vì mã lực của những tàu đó lớn, tốc độ rất cao. Thậm chí, nếu bị đuổi bắt thì “hải tặc” tung mìn nổ ngay giữa biển nhằm ngăn cản.

Phó chi cục Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản tỉnh Nam Định, ông Trần Xuân Lại xác nhận đây là vấn đề rất bức xúc của người dân. Có ngư dân mất hơn 10 treo, mỗi treo lưới có giá 7 triệu đồng. Tại hội nghị của chi cục Khai thác và bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản cùng bộ đội biên phòng mới đây, ngư dân đã phản ánh chuyện này. Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn Nam Định đã chỉ đạo chi cục Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản phối hợp với lực lượng biên phòng tuyên truyền ngư dân nên hoạt động theo đoàn đội. Nam Định cũng đã làm việc với Thanh Hoá để tìm giải pháp hạn chế vấn nạn này. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa bắt giữ hay xử lý được trường hợp vi phạm nào! Ngư dân đánh trên biển chỉ có dăm người, tàu “đánh lưới” thì rất nhiều người, áp đảo hơn nên dân không dám chống cự.

“Theo quy định của nghề thuỷ sản, khi đánh bắt trên biển phải đốt đèn báo hiệu vùng đánh bắt, nhưng ngư dân Nam Định không dám đốt, vì sợ lộ, mất lưới”, ông Lại nói.

Tấn Phong – Phan Hương (SGTT)