Thương nhân đất vàng và vị Thần bí ẩn
Ở chợ Bến Thành, từ “tiểu thương” giờ đây không còn thích hợp, mà họ xứng với danh xưng “thương nhân” hơn, từ cung cách mua bán đến giá trị sở hữu sạp. Đã qua rồi thời những bà già miệng móm mém nhai trầu tay phe phẩy quạt uể oải mời khách.
 |
| Vị “trụ trì” Nguyễn Văn Hoành trong gian thờ thần chợ, phía sau là cầu thang sắt lên nơi đặt đồng hồ |
Thế hệ ấy đã qua đời, hoặc để sạp lại cho đời con, đời cháu kinh doanh. Như dì Mao đã mất, dì Tím mẹ Việt Nam anh hùng hay dì Hai Tiếng có mặt ở đây từ 50 năm trước nay quá già yếu không ra chợ nổi nữa. Nên truy nguyên nguồn gốc thì chẳng còn mấy sạp đáng gọi là “cố cựu”, bởi hầu hết đã đổi chủ, thay ngành hàng hoặc cho thuê (với giá từ 1.000 – 2.000 USD/tháng).
Như sạp 916 gần cửa tây do bà Phạm Thị Lai bán rau cải từ năm 1950, đến 1986 sau khi sửa chợ bà Lai mất, con là Mai tiếp tục buôn bán hàng nhựa gia dụng và tạp phẩm, năm 2.000 đến nay cho thuê bán hàng lưu niệm. Sạp 918 của bà Đỗ Thị Dô bán bếp lò, hàng sành sứ Bình Dương cũng vậy: đến năm 2006 bà giao lại cho cháu nội là Nguyễn Thị Thuỳ Lan kinh doanh. Hay sạp 944 của bà Bồ Thị Cục xưa bán gạo, từ 1986 giao cho con gái là Lê Thanh Hương Mai kinh doanh giấy vệ sinh, hoá chất tẩy rửa...
Nổi lên thay thế là những tên tuổi mới, được PR bằng các công cụ internet hẳn hoi, như Bé Chè, như Bún suông cô Mai... Thế hệ này quen gọi khách là “sir”, biết chào mời khách bất kể chủng tộc nào bằng tiếng Anh, Pháp, Nhật, Hàn... Mà lại không phải tiếng bồi, vì nhiều người có bằng đại học ngoại ngữ hẳn hoi, được chủ sạp thuê với mức lương từ 2,5 – 3,5 triệu đồng/tháng.
 |
| Bài vị và tượng thần chợ |
Câu “tấc đấc tấc vàng” khi vào chợ Bến Thành thì đúng cả hai nghĩa: giá sạp ở đây cao nhất nước, và nhất cả châu Á không biết chừng. Giá sang nhượng tuỳ vào vị trí trong trục đường chữ thập của chợ và ngành hàng, vài con số sau đây tuy có thể là “giá ảo” nhưng vẫn đáng tham khảo: giá cao nhất là khu pha lê: 200 – 300 lượng vàng; lưu niệm: 80 – 200 lượng; giày dép: 80 – 100 lượng; ăn uống: 40 lượng; quần áo may sẵn, vải: 40 – 50 lượng; khu rau cải: 15 – 25 lượng.
Thậm chí giá sạp chợ đêm bên ngoài (chỉ là một miếng đất quy ước là “sạp” trong khoảng thời gian từ 19h – 23h45 và sẽ biến mất vào ban ngày) mà giá sang nhượng cũng không dưới trăm triệu! Giá cả ấy xứng đáng với ngôi chợ hàng đầu của 18 chợ đầu mối, mấy năm nay còn gánh thêm chức năng là địa điểm tham quan cho khách du lịch nước ngoài. Thêm một lý do để chợ cấm hẳn thuốc lá.
 |
| Phòng camera trong văn phòng ban quản lý chợ |
Không khói thuốc, chợ cũng vắng cả mùi nhang khói cố hữu của cõi bán buôn. Hỏi ra mới biết vì hai phen phát hoả mà sau khi xây mới vào năm 1914, nơi thờ cúng của tiểu thương được đưa lên cao, vào trong tháp đồng hồ, và tồn tại cho đến nay.
Đường đi lên gian thờ nằm ở cánh phải cửa nam của chợ, chật hẹp, cũ kỹ và bày biện thô sơ không tương xứng với ngôi chị cả của 238 chợ Sài thành. Bài vị của “thần chợ” chỉ được ghi vỏn vẹn “Linh thần”, với pho tượng nhỏ bằng gỗ đỏ mang hình dáng của một thổ thần.
Không có tài liệu nào nói về vị thần bí ẩn này. Theo ông Phạm Văn Tân – phó ban quản lý chợ Bến Thành, đó có thể là danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh – người mở cõi phương Nam, nhưng chỉ là suy đoán bởi nhân dáng tượng trông khá phồn thực với chiếc bụng phệ phơi trần.
Ông Nguyễn Văn Hoành, 58 tuổi, người nhận là “trụ trì” của gian thờ này, cũng không cho biết gì hơn ngoài thông tin: cha ông là Nguyễn Văn Quân lập ra nơi thờ thần chợ từ khi chợ mới khánh thành; năm 1951 ông lọt lòng mẹ (nghĩa đen) ngay tại nơi này và sau khi cha mất thì ông “kế vị”, cùng một người nữa tên Khánh chăm sóc thần chợ để mỗi cuối năm thì mở thùng phước thiện hưởng lộc. Dù chưa rõ tung tích nhưng còn có tượng để thờ, rõ ràng tiểu thương chợ Bến Thành may mắn hơn đồng nghiệp ở chợ Bình Tây – bao năm cúng vái một cái bệ gạch, còn tượng Quách Đàm thì được cất giữ cách đó cả chục cây số.
Trong nhang khói mịt mù của mùa lễ tháng bảy, trông vị thần chợ bé nhỏ vẫn tự tại với nụ cười an nhiên bất chấp mọi bể dâu, chợt nhớ câu ca xưa:
Chợ Bến Thành dời đổi
Người sao khỏi hợp tan
Xa gần giữ nghĩa tào khang
Chớ ham nơi quyền quý mà đá vàng phụ nhau...
bài và ảnh Hữu Bảo (SGTT)
– Chợ Bến Thành mở cửa từ 7h – 19h, chợ đêm mở từ 19h – 23h45. Trung bình mỗi ngày có 10.000 khách vào ra chợ.
– Chợ có 1.437 sạp, 6.000 tiểu thương, 11 doanh nghiệp. Ngành kinh doanh nhiều sạp nhất là thực phẩm tươi sống, trái cây, hoa tươi: 350 sạp; quần áo mùng mền: 320; vải sợi: 175; tạp phẩm: 173; công nghệ phẩm: 129; ăn uống: 80; giày dép: 80; sành sứ: 50; dụng cụ gia đình: 40; mỹ phẩm: 30; ít nhất là vàng bạc: 10.
– Diện tích chợ: 13.056m2; trong đó diện tích sạp: 5.276m2, lối đi 6.116m2, hành lang – văn phòng – nhà vệ sinh: 1.664m2. Đường chữ thập rộng 5m, từ cửa nam đến cửa bắc có 22 “hẻm”, đông xuống tây có 9 “hẻm”. Chợ có 16 cửa.