Kể từ năm 1952, lễ Xên bản không còn được tổ chức trong cộng đồng người Thái nói chung và người Thái Mường Sa – Mộc Châu – Sơn La nói riêng. Việc phục dựng lại lễ hội này vào ngày 29.8 vừa qua đã cuốn hút hàng ngàn người dân Mường Sa cũng như các du khách từ khắp nơi đổ về.
Trong tâm thức của người Thái, Xên bản - “Xên” tiếng Thái có nghĩa là cúng bái tế lễ và hội, phần cốt lõi của nó là nghi lễ hội mùa của cư dân nông nghiệp. Nội dung bao trùm của “Xên bản” là hướng tới sự phồn thực, cầu mong cho con người luôn khoẻ mạnh, mùa màng bội thu, bản làng an bình ấm no hạnh phúc.
Tại ngôi đền trong bản Vạt linh thiêng thờ thần linh của người Mường Sa, lễ tế được diễn ra trong sự nghiêm cẩn, sùng kính của hàng trăm dân bản. Tại đây, ông mo, bà một (thầy cúng nữ) làm lễ cầu cúng thần linh phù hộ cho bản làng được an vui, no đủ. Trong nghi lễ Xên bản, vai trò của ông mo, bà một là rất quan trọng. Chính họ là người thực hiện các nghi thức Xên bản, trong lời cúng của các ông mo, bà một - chủ trì nghi thức hành lễ, thường nhắc đến các đấng thần linh có sức mạnh che chở bảo vệ con người, bảo vệ mùa màng, bảo vệ cuộc sống trước các thế lực siêu nhiên.
Thầy mo và dân bản làm lễ tại đền bản Vạt. 
Dân bản rước các vị thần linh ra ngoài thác Dải Yếm,
nơi diễn ra các hoạt đông tế lễ và vui chơi của lễ hội Xên bản. 
Rước trâu ra thác Dải Yếm để cúng tế các vị thần linh. 
Cô thiếu nữ đẹp nhất bản dâng chiếc áo lên ban thờ,
chiếc áo tượng trưng cho các vị thần linh của người Thái. 
Thầy mo làm lễ và dâng rượu lên các vị thần. 
Sau phần lễ, các gia đình đại diện cho các bản xã Mường Sang nhộn nhịp vào cuộc thi nấu cơm. 
Dân bản sửa soạn mâm lễ để dâng lên các vị thần linh
cầu mong cho bản mường mưa gió thuận hòa, mùa màng tốt tươi. 
Các thiếu nữ Thái trong điệu múa hoa ban. 
Trong các hoạt động của lễ hội, trai mường, gái bản đến thăm quan thác Dải Yếm để cầu duyên.
Theo quan niệm của đồng bào dân tộc Thái, thế giới siêu nhiên ngoài những vị thần linh còn có “ma” như ma trời, ma đất, ma sông, ma núi…luôn rình rập, đe doạ con người, vì thế trong tâm thức của đồng bào muốn có cuộc sống bình an thì phải Xên bản, cuộc rượt đuổi giành giật lấy cuộc sống của con người với các loại “ma” (thực chất là các hiện tượng tự nhiên xung quanh con người) diễn ra như một phần tất yếu của cuộc sống. Đó là một trong những lý do, lý giải vì sao đồng bào dân tộc Thái lại có phong tục Xên bản.
Sau lễ tế, đoàn rước lại tiếp tục cuộc hành trình ra ngoài bãi rộng, tại đây lễ cúng bản tiếp tục, lời khấn của thầy mo cất lên trong không khí trầm lắng thành kính của hàng ngàn người dân, cũng là ngàn ánh mắt hướng vào nghi lễ cúng thần của bà một.
Nghi lễ cúng thần linh kết thúc cũng là lúc phần hội bắt đầu, thanh niên nam nữ, người già trẻ em lại bị cuốn hút vào các cuộc vui khác. Ở phần thi nấu cơm, 7 gia đình chia thành 7 đội thi, không khí chuẩn bị việc bếp núc diễn ra sôi động và rất khẩn trương. Người ta tái hiện lại việc nấu cơm truyền thống của người Thái với việc nhóm lửa bằng tre nhồi bùi nhùi, nấu cơm nếp bằng bếp củi. Cuộc thi phải hoàn thành nấu đủ 3 loại: cơm nếp nương, thịt gà luộc, thịt lợn luộc.
Việc thắng thua không quan trọng mà trên hết đó là thể hiện mối thuận hòa, ước mong sự sung túc trong mỗi gia đình. Tiếng trống dồn dập thúc giục, những mâm cơm thịnh soạn chuẩn bị được bầy ra cũng là lúc tiếng hát cất lên chung vui với người xem hội. Những điệu múa dân gian của các cô gái Thái dịu dàng, uyển chuyển khiến du khách cũng thấy lòng hân hoan, hòa cùng niềm vui, sức sống mãnh liệt của người Thái trên cao nguyên Mộc Châu quanh năm xanh ngắt những nương lúa, nương ngô, nương chè từ bao đời gắn bó.
Trên cao là những câu hát ngân vang, những điệu múa lung linh các sắc màu thổ cẩm truyền thống. Cách đó không xa là dòng thác Dải Yếm ầm ầm tung bọt trắng xóa cũng đón mời bước chân người đi xem hội.
Mặt trời đã ngả về dãy núi xa xa phía Tây, hội đã gần tan mà vẫn còn lưu luyến bao ánh mắt, bước chân người dự hội như được trở về sống lại trong sự thiêng liêng mà vẫn hồn nhiên, sống động của lễ Xên bản hàng bao đời trước.
Bài: Hữu Tuấn - Ảnh: Thông Thiện (vnanet)