Vậy là chúng tôi cũng đặt chân đến được Mường Lò, một Mường Thái cổ – cái nôi của sáu điệu xoè Thái cổ nhất vùng Tây Bắc. Người ta nói: đến Mường Lò mà không ngất ngây men rượu trong vòng tay các thiếu nữ Thái của đêm xoè bất tận là chưa thể nói đã đến Mường Lò…
 |
| Thiếu nữ Thái hái rêu suối. Ảnh: Đoàn Đạt |
Chúng tôi đến bản Hốc (thuộc xã Sơn Thịnh, huyện Văn Chấn, tỉnh Yên Bái) để tìm hiểu hai trong số những nét văn hoá nổi tiếng của người Thái, đó là bữa cơm và điệu xoè.
“Mời chàng… ăn rêu đá”
Hoàng Thị Gấm, một cô gái Thái xinh đẹp vừa bước qua tuổi đôi mươi, cho biết: “Bữa cơm thường ngày trong bản của người Thái có tới 14 món ăn chơi” đầy những “rau hoang cỏ dại”. Chỉ với những loại rau thôi đã cho thấy sự tinh tế trong ẩm thực của người dân tộc Thái: nào là hoa ban, rau thối, cỏ dầy, mầm trầu, quả mắc hói, măng tươi và đặc biệt hơn cả là măng lau.
Thứ cỏ bông lau to bông còn nằm trong măng có thể ăn sống hoặc luộc lên ăn khá ngon. Các món thuộc loại “động vật hoang dã” có cá chép suối và chim én. Các thứ gạo, nếp thơm ngon của Mường Lò thì được chế biến thành cơm màu, cơm lam, xôi ngũ sắc…
Đã từng “ăn nhờ, ở đậu” ở nhiều bản làng Thái trắng cũng như Thái, thế nhưng ở bản Hốc, lần đầu tiên chúng tôi được nghe những cô gái Thái giới thiệu bữa cơm chiều nay sẽ có món rêu đá.
Hai cô gái Thái, Hoàng Thị Gấm, Hoàng Thị Thiềng, đích thân đưa chúng tôi ra con suối Nhì đầu bản để bắt đầu “nhập môn” món đặc sản rêu đá. Con suối Nhì chiều nay trời gió mùa về se lạnh, nhưng có nhiều cô gái Thái đang rất tự nhiên tắm “ải êm” (tắm tiên), bởi dòng nước nơi đây có sẵn một mỏ nước khoáng nóng, bất kể mùa hè hay mùa đông, các cô gái Thái đều ra đây để “ải êm”.
Cái cách hái rêu của hai cô gái Thái rất thuần thục, các cô cứ đi dần ra giữa suối và dùng chân dò rêu mọc trên đá, nước dâng tới đâu tay các cô kéo chiếc váy hua a xỉn lên tới đó, không hề ướt váy và cũng không hề ngơi tay hái rêu dưới làn nước. Thấy chúng tôi tỏ ra tiếc nuối khi hôm nay suối khá cạn, hai cô gái Thái ra đến nơi sâu nhất vẫn chỉ quá bắp chân.
Nhưng anh chàng người Thái đi cùng lắc đầu cười vang: “Các anh chờ đến sang năm cũng không thấy được điều kỳ diệu đâu, các cô gái Thái luôn có cách hái rêu ở những nơi sâu nhất. Nước dâng đến đâu, váy được vén cao đến đấy. Nếu nước đến ngang thắt lưng, các cô vén váy lên cao tận ngực để hạ mình hái rêu, khi phải ngồi xuống lòng suối khi nước đến cổ thì váy được cuốn lên tận đỉnh đầu. Khi vớt đầy rêu, các cô sẽ từ từ nhô lên, nước rút đến đâu, áo váy phủ kín dần thân thể đến đó”.
Hoàng Thị Thiềng cho biết: “Ngoài món “keng tau” (canh rêu), chúng em làm được đến hàng chục món rêu đá khác nhau như rêu xào thịt trâu, thịt bò, rêu ướp lá chuối nướng tro, rêu um gà vịt… đặc biệt là món “cay pho” (rêu nướng). Món rêu nướng có thể nói là một đặc sản của Mường Lò. Để làm món này luôn phải có mắc khén, một loại hạt tiêu rừng, hạt sẻ, hạt dổi, rau húng chó, ớt, gừng, lá chanh...
Sau khi rêu đá được vò đập cho sạch nhớt, bùn, nêm nếm gia vị và cho thêm một ít lòng đỏ trứng gà, một chút thịt mỡ. Rêu được cuốn như cách người ta cuốn bò cuốn mỡ chài thành từng miếng xinh xinh và xâu vào thanh gắp mang nướng trên bếp than hồng.
Món rêu đá quả thật có hương vị quá đỗi đặc trưng, chưa qua tuần rượu trắng mà đã thấy nồng nàn ấm áp của đôi tay giỏi giang của các cô gái Thái…
“Không xoè trai gái không thành đôi…”
 |
| Múa quạt là một trong những điệu xoè Thái. Ảnh: Đoàn Đạt |
Đêm nay, một vòng xoè của các cô gái Thái được mở ra. Với người Thái xoè là một đặc trưng, nó như hơi thở, như máu chảy trong tim. Người Thái luôn có đầu môi về xoè: “Không xoè không tốt lúa. Không xoè thóc không đầy bồ, không xoè trai gái không thành đôi”. Xoè Thái là biểu hiện rõ nét nhất của triết lý âm – dương, trời – đất, lửa – nước, tình yêu trai gái của vùng núi Tây Bắc.
Xoè Thái có đến 32 điệu xoè cổ như xoè đập lúa, xoè đập lưng, xòe múa nón, xoè đôi... Và vòng xoè đêm nay ở bản Hốc cũng được mở ra với tinh thần như thế. Quanh ánh lửa bập bùng, chỉ với nhịp đàn tính tẩu, những cô gái Thái như hoá hồn vào sông vào suối Mường Lò.
Bên ánh lửa, vòng xoè gần như bất tận, rượu được rót ra từ đôi tay những cô gái Thái và trong tiếng nhạc xoè trầm bổng, những vòng tay kết nối, đong đưa, những vũ điệu thướt tha lụa là khăn quạt, những chén rượu nồng say ân tình…
“Vào đây anh, tay cầm tay múa xoè cùng em… Đừng sợ say, đây đôi tay ngà, chén em dâng đầy… Mai xa rồi, trăng Mường Lò anh mang về xuôi…” Không, có lẽ nhiều người trong chúng tôi đã không mang ánh trăng Mường Lò về xuôi, mà có ai đó đã mang về hình ảnh những cô gái Thái đẹp như bức tranh núi rừng trong những điệu xoè nồng nàn, tha thiết…
Đoàn Đạt – Binh Nguyên (SGTT)
*
Kỳ sau: Sống trên “suối trời”
Nằm vắt ngang lưng trời quanh năm chìm trong mây trắng, người ta gọi đó là vùng đất tiên, do sơ ý của tiên nữ mà đánh rơi rẻo đất tiên ấy xuống thế gian này. Đó cũng là nơi dãy Hoàng Liên Sơn đặt bước chân thứ hai khổng lồ của mình tạo nên vùng đồng bằng lớn thứ hai giữa núi rừng Tây Bắc trùng điệp xa xôi…