Nằm sâu trong những vách đá cheo leo, Pà Cò – Hang Kia là 2 xã sâu nhất của huyện miền núi Mai Châu – Hòa Bình. Nơi đây đang diễn ra những ngày lễ hội tưng bừng của người Mông chào đón năm mới.
Những đứa trẻ người Mông ở Pà Cò diện đồ đi chơi Tết
Người Mông đón năm mới vào đầu tháng Chạp âm lịch, sớm hơn Tết người Kinh một tháng. Dân tộc Mông được coi là cộng đồng cư dân có cá tính mãnh liệt và phóng khoáng nhất. Trước đây người Mông chỉ ăn Tết trong 3 ngày sau đó lại bắt tay vào làm việc đồng áng, trồng ngô, trồng lúa.
Bây giờ đời sống khá hơn, lễ Tết kéo dài đến 6 ngày với 3, 4 ngày đầu là làm lễ cúng tổ tiên, các xã - bản tổ chức các ngày hội thể thao, các trò chơi dân gian và họp chợ. Ngày thứ 5, 6 được dành để gia đình tụ họp, ăn uống, nghỉ ngơi. Vào những ngày giáp Tết, mỗi nhà dù tương đối dư dả hay còn nhiều khó khăn, đều có không khí đón xuân sôi nổi. Các gia đình vừa gấp rút vỗ béo cho đàn gà, lợn, vừa chuẩn bị củi, nước dùng qua những ngày tết, thường là từ Tết đến qua rằm. Âm thanh xay ngô, giã gạo hoà với lòng người rộn rã vang lên khắp nơi báo hiệu một mùa xuân mới…
Ông Tếnh A Páo, xóm Pà Cò lớn, xã Pà Cò đang làm lễ mời tổ tiên về ăn Tết với gia đình mình
Từ trước đến nay, người Mông không đón giao thừa. Vào đêm 30, thay vì làm cơm Tất niên, người ta thường cúng ma nhà (còn bây giờ là cúng tổ tiên) bằng một mâm cỗ với một con lợn sống và một con gà sống. Sau đó mới mang lợn và gà ấy đi thịt, nhâm nhi đến sáng mùng 1 Tết.
Không thể không kể đến một món ăn truyền thống trong ngày Tết của người Mông, đó là bánh dày. Gạo nếp lấy từ trên rẫy cao nên dẻo như gạo Điện Biên, được ngâm rồi nấu giống như đồ xôi, sau đó đổ vào “ máng” chuyên dụng để giã nhuyễn. Khâu này được giao cho các thanh niên trẻ khoẻ giã bằng chày lớn và chỉ cần sau khoảng 30 phút, ta sẽ có bột gạo chín nhuyễn mịn để nặn thành bánh.
Cách làm thủ công bằng nguyên liệu tự nhiên, không pha tạp bất kỳ một loại gia giảm gì đã giữ nguyên mùi vị thơm ngon của gạo nếp nương người Pà Cò trồng. Khi làm xong, những chiếc bánh dày đầu tiên được dành để đặt lên bàn thờ một cách trang trọng, tuỳ vào dòng họ mà có nhà để 3, 6 hoặc 9 chiếc. Bánh dày có thể để được ít nhất 3 tháng, khi có khách đến chơi Tết, bánh sẽ được rán lên để mời khách. Không khí làm bánh dày ở đây khiến ta liên tưởng đến khung cảnh các gia đình miền Bắc quây quần gói bánh chưng trước kia. Cũng chính vì thế trong lễ hội tết của người Mông không bao giờ thiếu phần thi giã bánh dày.
Những đứa trẻ say mê xem ông thổi khèn mỗi dịp Tết về
Người Mông rất nồng hậu, nhà ông Sùng A Vờ trong suốt mấy ngày tết luôn nườm nượp khách, họ hàng, bà con dân bản, có cả khách ở dưới xuôi. Đến đây mọi người đều được ăn thịt lợn rừng, uống rượu dong, và ăn bánh dầy rán. Tục lệ cổ truyền khi vào mâm ăn tết với người Mông, để thể hiện sự tôn trọng đối với chủ nhà, mỗi người khách phải uống cho đủ 3 vòng rượu rong, thứ rượu đặc biệt nấu từ cây rong của đất Pà Cò. Khi tôi hỏi về tục cướp vợ, ông cười lớn, bảo rằng giờ đó chỉ là hình thức, “ cướp thì cướp cho vui thôi”. Nếu cướp vợ trong Tết thì phải ăn Tết xong, cha mẹ hai nhà mới chính thức gặp nhau bàn chuyện cưới gả.
Năm nay lễ hội Tết của người Mông thêm rộn ràng với chương trình “Về với Tết người Mông ở Hang Kia – Pà Cò” vào mùng 4, mùng 5 Tết tại sân vận động Chà Đáy, Pà Cò, Mai Châu. Lễ hội được phòng văn hóa và thông tin huyện Mai Châu tổ chức cùng với sự hỗ trợ của Trung tâm Con người và thiên nhiên nhằm khôi phục phong tục, tín ngưỡng trong lễ hội truyền thống của người Mông để phục vụ cho mục tiêu phát triển du lịch cộng đồng. Để hội thi thể dục thể thao chào năm mới thêm phần đặc sắc, ban tổ chức đã thêm vào phần thi “ Người đẹp và trang phục dân tộc”.
Những thiếu nữ Mông có vẻ e ấp, hồi hộp khi lần đầu tiên diễn dưới ánh đèn sân khấu trước đông đảo bà con Pà Cò – Hang Kia và các phóng viên cũng như khách du lịch. Trong y phục váy thêu rực rỡ sắc màu, đẹp như một tác phẩm nghệ thuật với hoạ tiết cầu kỳ, tỉ mỉ, mỗi thí sinh lại bước từng bước ngại ngùng, sóng đôi cùng bạn diễn nam ra mắt khán giả. Nét duyên dáng của các cô gái còn được thể hiện qua nhiều điệu múa, khúc hát giao duyên và cả điệu xòe váy đặc trưng. Từ mũ đội đầu, vòng cổ đến thắt lưng, chân váy, phụ nữ Mông thường xâu rất nhiều đồng xèng. Chúng vang lên âm thanh tươi vui theo mỗi bước chân và nhịp nhảy, nhịp xoay của các cô gái. Phần thu hút sự chú ý nhất là thi “ tài năng” với các màn độc diễn “ Chín bậc tình yêu” và hát múa đôi “ Xuống chợ cùng anh”, “ Đàn ông người Mông”… Cuộc thi nhằm tôn vinh vẻ đẹp của phụ nữ Mông hiện đại, xinh đẹp, truyền thống và cũng đầy cởi mở.
Những chàng, cô gái người Mông thể hiện tài năng của mình
Có thể nói lễ hội đã thành công ở việc thể hiện được nét văn hóa Mông và tạo không khí sôi động cho người dân nơi đây. Thiết nghĩ nếu muốn đầu tư phát triển du lịch thì Phòng Văn hóa thông tin Mai Châu cần tổ chức nhiều các hoạt động quy mô và có kế hoạch, chủ đích hơn.
Để Pà Cò – Hang Kia thực sự trở thành một điểm nhấn thú vị cho du khách đến Mai Châu, sự quan tâm và đầu tư về lâu dài là vô cùng cần thiết. Hơn nữa, đẩy mạnh phát triển du lịch không chỉ góp phần tạo công ăn việc làm, cải thiện đời sống của nhân dân, mà trên hết còn là giải pháp ngăn chặn một điểm nóng về nạn buôn bán ma túy.
Người Mông đón năm mới vào đầu tháng Chạp âm lịch, sớm hơn Tết người Kinh một tháng. Dân tộc Mông được coi là cộng đồng cư dân có cá tính mãnh liệt và phóng khoáng nhất. Trước đây người Mông chỉ ăn Tết trong 3 ngày sau đó lại bắt tay vào làm việc đồng áng, trồng ngô, trồng lúa.
Bây giờ đời sống khá hơn, lễ Tết kéo dài đến 6 ngày với 3, 4 ngày đầu là làm lễ cúng tổ tiên, các xã - bản tổ chức các ngày hội thể thao, các trò chơi dân gian và họp chợ. Ngày thứ 5, 6 được dành để gia đình tụ họp, ăn uống, nghỉ ngơi. Vào những ngày giáp Tết, mỗi nhà dù tương đối dư dả hay còn nhiều khó khăn, đều có không khí đón xuân sôi nổi. Các gia đình vừa gấp rút vỗ béo cho đàn gà, lợn, vừa chuẩn bị củi, nước dùng qua những ngày tết, thường là từ Tết đến qua rằm. Âm thanh xay ngô, giã gạo hoà với lòng người rộn rã vang lên khắp nơi báo hiệu một mùa xuân mới…
Từ trước đến nay, người Mông không đón giao thừa. Vào đêm 30, thay vì làm cơm Tất niên, người ta thường cúng ma nhà (còn bây giờ là cúng tổ tiên) bằng một mâm cỗ với một con lợn sống và một con gà sống. Sau đó mới mang lợn và gà ấy đi thịt, nhâm nhi đến sáng mùng 1 Tết.
Không thể không kể đến một món ăn truyền thống trong ngày Tết của người Mông, đó là bánh dày. Gạo nếp lấy từ trên rẫy cao nên dẻo như gạo Điện Biên, được ngâm rồi nấu giống như đồ xôi, sau đó đổ vào “ máng” chuyên dụng để giã nhuyễn. Khâu này được giao cho các thanh niên trẻ khoẻ giã bằng chày lớn và chỉ cần sau khoảng 30 phút, ta sẽ có bột gạo chín nhuyễn mịn để nặn thành bánh.
Cách làm thủ công bằng nguyên liệu tự nhiên, không pha tạp bất kỳ một loại gia giảm gì đã giữ nguyên mùi vị thơm ngon của gạo nếp nương người Pà Cò trồng. Khi làm xong, những chiếc bánh dày đầu tiên được dành để đặt lên bàn thờ một cách trang trọng, tuỳ vào dòng họ mà có nhà để 3, 6 hoặc 9 chiếc. Bánh dày có thể để được ít nhất 3 tháng, khi có khách đến chơi Tết, bánh sẽ được rán lên để mời khách. Không khí làm bánh dày ở đây khiến ta liên tưởng đến khung cảnh các gia đình miền Bắc quây quần gói bánh chưng trước kia. Cũng chính vì thế trong lễ hội tết của người Mông không bao giờ thiếu phần thi giã bánh dày.
Người Mông rất nồng hậu, nhà ông Sùng A Vờ trong suốt mấy ngày tết luôn nườm nượp khách, họ hàng, bà con dân bản, có cả khách ở dưới xuôi. Đến đây mọi người đều được ăn thịt lợn rừng, uống rượu dong, và ăn bánh dầy rán. Tục lệ cổ truyền khi vào mâm ăn tết với người Mông, để thể hiện sự tôn trọng đối với chủ nhà, mỗi người khách phải uống cho đủ 3 vòng rượu rong, thứ rượu đặc biệt nấu từ cây rong của đất Pà Cò. Khi tôi hỏi về tục cướp vợ, ông cười lớn, bảo rằng giờ đó chỉ là hình thức, “ cướp thì cướp cho vui thôi”. Nếu cướp vợ trong Tết thì phải ăn Tết xong, cha mẹ hai nhà mới chính thức gặp nhau bàn chuyện cưới gả.
Năm nay lễ hội Tết của người Mông thêm rộn ràng với chương trình “Về với Tết người Mông ở Hang Kia – Pà Cò” vào mùng 4, mùng 5 Tết tại sân vận động Chà Đáy, Pà Cò, Mai Châu. Lễ hội được phòng văn hóa và thông tin huyện Mai Châu tổ chức cùng với sự hỗ trợ của Trung tâm Con người và thiên nhiên nhằm khôi phục phong tục, tín ngưỡng trong lễ hội truyền thống của người Mông để phục vụ cho mục tiêu phát triển du lịch cộng đồng. Để hội thi thể dục thể thao chào năm mới thêm phần đặc sắc, ban tổ chức đã thêm vào phần thi “ Người đẹp và trang phục dân tộc”.
Những thiếu nữ Mông có vẻ e ấp, hồi hộp khi lần đầu tiên diễn dưới ánh đèn sân khấu trước đông đảo bà con Pà Cò – Hang Kia và các phóng viên cũng như khách du lịch. Trong y phục váy thêu rực rỡ sắc màu, đẹp như một tác phẩm nghệ thuật với hoạ tiết cầu kỳ, tỉ mỉ, mỗi thí sinh lại bước từng bước ngại ngùng, sóng đôi cùng bạn diễn nam ra mắt khán giả. Nét duyên dáng của các cô gái còn được thể hiện qua nhiều điệu múa, khúc hát giao duyên và cả điệu xòe váy đặc trưng. Từ mũ đội đầu, vòng cổ đến thắt lưng, chân váy, phụ nữ Mông thường xâu rất nhiều đồng xèng. Chúng vang lên âm thanh tươi vui theo mỗi bước chân và nhịp nhảy, nhịp xoay của các cô gái. Phần thu hút sự chú ý nhất là thi “ tài năng” với các màn độc diễn “ Chín bậc tình yêu” và hát múa đôi “ Xuống chợ cùng anh”, “ Đàn ông người Mông”… Cuộc thi nhằm tôn vinh vẻ đẹp của phụ nữ Mông hiện đại, xinh đẹp, truyền thống và cũng đầy cởi mở.
Có thể nói lễ hội đã thành công ở việc thể hiện được nét văn hóa Mông và tạo không khí sôi động cho người dân nơi đây. Thiết nghĩ nếu muốn đầu tư phát triển du lịch thì Phòng Văn hóa thông tin Mai Châu cần tổ chức nhiều các hoạt động quy mô và có kế hoạch, chủ đích hơn.
Để Pà Cò – Hang Kia thực sự trở thành một điểm nhấn thú vị cho du khách đến Mai Châu, sự quan tâm và đầu tư về lâu dài là vô cùng cần thiết. Hơn nữa, đẩy mạnh phát triển du lịch không chỉ góp phần tạo công ăn việc làm, cải thiện đời sống của nhân dân, mà trên hết còn là giải pháp ngăn chặn một điểm nóng về nạn buôn bán ma túy.
Thanh Hương - Bảo Linh (TT&VH Online)