Thực trạng khai khoáng ở miền Tây Nghệ An: Kỳ 1

Đã qua đi một thời mà ở miền Tây Nghệ An, những địa danh như Quỳ Châu, Quỳ Hợp, những cái tên ông trùm, đại ca và những cái chết tức tưởi luôn gắn liền với những viên đá đỏ. Đó là vào những năm cuối thế kỷ 20.

Thế nhưng, sau 20 năm, vùng đất giàu có này vẫn chưa bình yên. Sự cám dỗ của những hạt vàng đã khiến nhiều người muốn nhanh chóng đổi đời liên tục đào xới, làm cho những con sông, ngọn núi  ở huyện Tương Dương phải chịu bao phen quằn quại.

Chà Hạ, dòng sông vàng

Người dân thuộc 3 xã Yên Hòa, Yên Na, Yên Tịnh (huyện Tương Dương, Nghệ An) có người gọi dòng Chà Hạ là sông, có người gọi là khe, là suối. Có thể không ai biết chính xác độ dài của con sông Chà Hạ. Và cũng không ai biết được từ lúc nào người ta phát hiện trên sông Chà Hạ có vàng.

Con sông Chà Hạ chạy qua 3 xã Yên Hòa, Yên Tĩnh, Yên Na vốn trong mát đã bị băm nát và bóp nghẹt dòng chảy từ khi người ta đổ xô về đây đãi vàng.

Từ trăm năm nay, người dân địa phương đã biết trên sông Chà Hạ có vàng, họ khai thác vàng trên sông này như là một việc bình thường vào thời buổi nông nhàn. Việc khai thác vàng của những người dân nơi đây rất đơn giản, chỉ nhờ vào cái cuốc, cái sàng và kinh nghiệm để lọc lấy những hạt vàng trộn lẫn trong đất cát.

Tuy nhiên, giá trị của hạt vàng và những lời đồn thổi nhanh chóng lan rộng ra bên ngoài khiến vùng đất thuộc ba xã Yên Hòa, Yên Na, Yên Tịnh, là nơi dòng Chà Hạ chạy qua đã lôi kéo sự chú ý của những kẻ “săn” vàng.

Mấy năm gần đây, dòng Chà Hạ liên tục đón tiếp những “vị khách” xa lạ mang theo nhiều công cụ từ thô sơ đến hiện đại tìm đến để thực hiện ước mơ đổi đời từ những hạt vàng.

Vùng đất vốn hoang sơ này đã không còn im lìm nơi núi rừng heo hút, nó trở nên ồn ã bởi những tiếng máy, những con đường lớn nhỏ xé toang vách núi, sườn đồi.

Người dân ở bên dòng Chà Hạ cứ đến buổi nông nhàn lại vác cuốc, sàng ra đào đãi, tìm từng hạt vàng lẫn trong đất cát.

Từ khi người dân Tương Dương tìm đến cư trú và lập nghiệp nơi đây, dòng Chà Hạ trở thành người bạn gắn bó thân thiết với họ. Dòng sông trong xanh, mát lành uốn lượn quanh co qua những dốc núi là nguồn nước sinh hoạt, tắm mát, cho cuộc sống vốn đạm bạc thêm nhiều con tôm, con cá.

Khi người dân biết cách đãi đất, cát để tìm vàng, họ coi những hạt vàng là món quà của đất trời có thể tăng thêm thu nhập cho họ bên cạnh hạt lúa, hạt ngô trên nương rẫy. Sau những mùa vụ tất bật, cả người lớn, trẻ con đều mang cuốc, xẻng, sàng ra dòng Chà Hạ đào từng vốc đất, từng nắm cát và cần mẫn sàng lọc để tìm những hạt vàng vốn không phải ngày nào cũng may mắn gặp được.

Kinh nghiệm cho thấy, cứ sau mỗi trận mưa rừng, khi dòng nước đục ngầu cuồn cuộn trở lại hiền hòa thì những hạt vàng không biết từ đâu ra lại hòa lẫn trong đất cát dọc theo dòng sông.

Người dân ở đây đãi vàng như người miền xuôi cào hến trên sông, hôm nay đãi hết, ngày mai có một trận mưa thì ngay chỗ cũ lại đãi ra vàng.

Người dân nơi đây đãi vàng như người miền xuôi cào hến trên sông, cứ sau một trận mưa thì đãi lại chỗ hôm qua vẫn cứ có vàng.

Những kẻ “săn” vàng vốn không có suy nghĩ hồn nhiên, chất phác như những người dân sống bên dòng Chà Hạ. Từ nhiều nơi trong và ngoài tỉnh Nghệ An, nhiều người bắt đầu nhòm ngó đến dòng sông vàng này.

Và sự tính toán của họ đã được thể hiện ngay bằng hành động. Dòng Chà Hạ bỗng dưng trở nên ồn ào bởi tiếng người, tiếng máy xúc, máy sàng trước sự ngỡ ngàng của những người dân bản địa.

Theo sự hiểu biết của người dân nơi đây, những cỗ máy và hàng trăm con người đang đào bới nham nhở trên dòng sông Chà Hạ là của những doanh nghiệp từ miền xuôi được chính quyền cấp phép khai thác vàng.

Từ khi có sự can thiệp của máy móc và công cụ hiện đại, dòng Chà Hạ vốn trong xanh trong mắt người dân nơi đây bỗng dưng bị khoác vào một hình hài xa lạ.

Bạo hành dòng sông

Để tận mắt chứng con sông Chà Hạ oằn mình, quằn quại chịu đựng sự “bạo hành” của những kẻ “săn” vàng, chúng tôi bắt đầu một cuộc hành trình đến vùng đất xa lạ.

Không thể xác định dòng chảy chính của con sông Chà Hạ khi khai trường khai thác vàng của doanh nghiệp can thiệp bằng máy móc hiện đại.

Vào đến trụ sở ủy ban xã Yên Na, nơi bắt đầu có những điểm khai thác vàng lớn, chiếc xe con 4 chỗ của chúng tôi “hết đất dụng võ”. Nhờ cậy một ông cán bộ xã liên hệ, chúng tôi thuê được chiếc xe Uoát và người lái xe kiêm cả việc dẫn đường.

Nhìn chiếc xe như vừa bò ra từ một cuộc chiến khốc liệt nhưng ai cũng mừng. Bởi theo như tài xế cho hay thì ngoài con xe này ra, muốn vào sâu nơi khai thác vàng chỉ còn cách đi bộ.

Từ xã Yên Na đi vào những nơi có điểm khai thác vàng lớn phải đi qua xã Yên Tịnh và Yên Hòa. Con đường dẫn vào nằm chênh vênh trên vách núi và men theo dòng Chà Hạ.

Vừa qua một cơn mưa đêm, con đường liên xã đang được thi công mở rộng có đoạn nhão nhoét bùn lầy, có đoạn bị đào lên chưa kịp san bằng, con U-oát cà tàng phải gầm lên, xịt khói mù mịt và ì ạch lăn bánh.

Vừa rời trụ sở ủy ban xã Yên Na được vài trăm mét, trước tầm mắt chúng tôi hình ảnh con sông Chà Hạ hoàn toàn khác với sự hình dung trước đó.

Dòng Chà Hạ quanh co uốn khúc phía dưới con đường không phải là một con sông trong mát. Nước sông đã chuyển màu vàng quạch, dòng chảy bị bóp nghẹt từ bên này qua bên kia như có một sự ức chế muốn gào thét lên nhưng vô lực.

Dưới cái nắng chói chang, cả máy móc và người vẫn miệt mài đào xới giữa dòng Chà Hạ, lòng sông như một bãi ngổn ngang.

Ngay giữa dòng và hai bờ sông Chà Hạ là cả một thảm cảnh đối với những ai đang hình dung một sự bình yên. Những hố sâu và cồn đất lởm chởm là vết tích của việc khai thác vàng bằng máy xúc trông như một công trường ngổn ngang. Dòng nước lờ đờ không còn có thể chảy.

Tại địa bàn xã Yên Tịnh, dòng Chà Hạ là nơi sôi động nhất bởi đang diễn ra hoạt động khai thác vàng của những cỗ máy đồ sộ. Máy xúc và tàu sàng đang ì ầm, náo động cả núi rừng. Giữa màu nền vàng đục của dòng nước, những chiếc máy xúc như cánh tay khổng lồ liên tục giơ lên, ngoạm xuống tạo thành những đường vẽ nham nhở trong bức tranh núi rừng xanh ngắt.

Bên cạnh máy móc là hàng chục người đứng dầm trong nước đục, dưới trời nắng gắt, là công nhân của công ty khai thác vàng.

Trong đám người khai thác vàng trên dòng Chà Hạ có rất nhiều phụ nữ và trẻ em tham gia. Những người này là dân địa phương, trong lúc nhàn rỗi về mùa vụ, họ ra sông đãi vàng bên cạnh khai trường của các doanh nghiệp.

Dưới sự tác động của máy móc và bàn tay con người, bờ sông Chà Hạ xuất hiện những hố sâu xuyên vào vách núi. Có nhiều gốc cây lớn và rặng tre trên bờ sông bị đào bật gốc bởi ai đó phát hiện ra vàng nằm ở đó.

Dòng Chà Hạ chỉ còn lại là một lạch nước nhỏ màu vàng quạch.

Được biết, đoạn sông Chà Hạ chảy qua 3 xã Yên Na, Yên Tịnh và Yên Hòa là khai trường của hai công ty Trung Tín và Hợp Vinh, đã được chính quyền cấp phép khai thác vàng.

Chiều dài dòng sông mà Công ty Trung Tín được phép khai thác là 30km, Công ty Hợp Vinh được phép khai thác là 35km.

Từ trên cao nhìn xuống, dòng Chà Hạ không có đoạn nào còn lành lặn, trông cứ như một bãi ngổn ngang, không giống như một khai trường có trật tự và lề lối.

Ngoài những chỗ tập trung máy móc và công nhân, lẻ tẻ ở nhiều khúc sông đều có người nỗ lực đào bới không kể giữa dòng hay ven bờ.

Trong ánh mắt của người dân xã Yên Na, Yên Tịnh và Yên Hòa, sự “thảm tử” của dòng Chà Hạ là một sự mất mát lớn đối với họ. Trước đây, cứ mỗi buổi chiều, trên dòng Chà Hạ rộn ràng tiếng cười, tiếng nói hòa lẫn với tiếng nước róc rách.

Giờ đây, họ không còn được tắm mát trong dòng nước vốn đã nuôi nấng họ lớn lên trên sườn non, dốc núi.

(còn tiếp)

Quang Cường - Kiên Trung - Kiều Anh - Quốc Huy (Vietnamnet)