BÀI 3: Thoải mái xuất lậu quặng thô
Bà bán thuốc lá thoắt cái trở thành giám đốc, được thuê để ký các hợp đồng mua bán quặng thô, xuất lậu sang Trung Quốc.
Từ quốc lộ 1A đi xã Mỹ Thành chỉ hơn 14 km nhưng phải mất gần một giờ đồng hồ mới đến nơi bởi con đường bị hàng đoàn xe tải hạng nặng chở titan tung bụi mù trời. Nhiều ngôi nhà hai bên đường phải đóng cửa quanh năm.
Doanh nghiệp tự ghi trữ lượng
Hầu như không cơ quan chức năng nào ở Bình Định kiểm tra, quản lý sản lượng quặng do các doanh nghiệp khai thác. Các con số thống kê đều do doanh nghiệp tự kê khai. Ông Nguyễn Kim Phương, Giám đốc Sở Công thương Bình Định, cho biết khi lập hồ sơ đăng ký khai thác titan, các doanh nghiệp không thăm dò, đánh giá trữ lượng mà chỉ ước lượng. Trong quá trình khai thác, các doanh nghiệp liên tục xin gia hạn thời gian khai thác vì cho rằng ban đầu chưa đánh giá hết trữ lượng. Do đó, thực tế không ai biết mỏ ấy có trữ lượng bao nhiêu. Thực trạng này khiến nguồn tài nguyên titan ngày càng bị thất thoát.
Ông Phương thừa nhận: “Đúng là Sở Công thương có nhiệm vụ quản lý, giám sát hoạt động khai thác, chế biến titan của các doanh nghiệp. Tuy nhiên, hiện Sở chưa có cán bộ làm nhiệm vụ này do không tuyển được cán bộ có chuyên môn”.
Giàn khoan titan của một doanh nghiệp gần khu dân cư ở thôn Hưng Lạc, xã Mỹ Thành, huyện Phù Mỹ, Bình Định. Ảnh: TẤN LỘC
Nhà nước thua thiệt
Theo chủ trương của Chính phủ, UBND tỉnh Bình Định khuyến khích đầu tư xây dựng các nhà máy chế biến tinh quặng, chế biến sâu titan. Từ năm 2008 đến nay, UBND tỉnh Bình Định đã chấp thuận chủ trương đăng ký đầu tư chế biến sâu tinh quặng titan của sáu nhà đầu tư, trong đó có ba nhà đầu tư đã đi vào sản xuất giai đoạn một với tổng công suất 36.000 tấn sản phẩm xỉ titan/năm. Tuy nhiên, hiện hầu hết các doanh nghiệp này đều rơi vào bế tắc trong xuất khẩu do vướng mức thuế xuất khẩu 18% theo thông tư của Bộ Tài chính. Theo tính toán, mỗi tấn xỉ titan xuất khẩu, doanh nghiệp lỗ gần 900.000 đồng. Do đó, các nhà máy này đều hoạt động cầm chừng hoặc đóng cửa.
Trong khi doanh nghiệp làm tinh quặng titan bí đường thì việc bán titan thô lại rất rộng đường. Theo ông Nguyễn Kim Phương, đa số các doanh nghiệp sau khi khai thác chỉ tìm cách bán lậu titan thô. Các doanh nghiệp này liên kết với nhiều công ty ma bán titan thô ra khỏi Bình Định, sau đó xuất khẩu lậu sang Trung Quốc và các nước lân cận. Tình trạng này gây thất thoát tài nguyên rất lớn, song hiện chưa có chế tài để quản lý việc bán quặng thô.
Ông Phương kể: “Một lần lực lượng chức năng tỉnh kiểm tra việc mua bán quặng thô của một doanh nghiệp, phát hiện giám đốc doanh nghiệp này là một bà... bán thuốc lá. Bà này khai được một doanh nghiệp thuê làm giám đốc để ký các hợp đồng mua bán titan thô!”. Một cán bộ Sở TN&MT Bình Định tính toán, mỗi năm có 200.000 tấn titan được tuồn ra ngoài tỉnh bằng đường bán lậu, tức ngân sách tỉnh này mất đi 2 triệu USD khoản thu thuế xuất khẩu.
Phạt không được!
So sánh với mức thu tiền thuê đất chỉ 20 triệu đồng/ha, thuế tài nguyên chỉ 50.000 đồng/tấn titan, các doanh nghiệp khai thác titan thu vào khoản lợi nhuận khổng lồ, trong khi nguồn thu ngân sách bị thất thoát khá lớn. Đó là chưa kể những hậu quả nặng nề về môi trường, xã hội do hoạt động khai thác titan gây ra.
Trong khi đó, ông Nguyễn Kim Phương thừa nhận tỉnh chưa có giải pháp triệt để ngăn chảy máu tài nguyên. Hiện nay, biện pháp chủ yếu vẫn là vận động các doanh nghiệp chế biến tinh quặng hoặc bán quặng thô cho các doanh nghiệp có cơ sở chế biến sâu titan trên địa bàn Bình Định. Tuy nhiên, như đã nói trên, các doanh nghiệp chế biến titan sâu đang gặp nhiều khó khăn do không xuất khẩu được nên việc vận động thu mua quặng thô cũng gần như bế tắc!
TẤN LỘC (PLTP)