Lâu nay chúng ta quen với sự rạch ròi, mọi thứ phải rõ ràng, đã là vua thì phải cho ra vua, đã là bề tôi phải ra bề tôi. Vậy mà vào thời vua Lê - chúa Trịnh cái mệnh đề vua - tôi ấy bị đảo lộn!
 |
Thế tổ Minh Khang Thái vương Trịnh Kiểm - vị Chúa tiên khởi của nhà Trịnh.
|
Sau khi Nguyễn Kim phù giúp nhà Lê lấy lại chính thống, Trịnh Kiểm con rể của Nguyễn Kim nổi lên với một thế lực khuynh đảo đã giúp nhà Lê tiêu diệt nhà Mạc.
Năm 1592, Trịnh Tùng là con thứ của Trịnh Kiểm, vào Thăng Long như một biểu trưng quyền lực cao cả, các chúa Trịnh bắt đầu mở phủ đệ riêng đối trọng với cung điện vua Lê.
Thực tế, nhà Trịnh nắm mọi quyền binh của Đại Việt, hết thảy mọi chính sách từ chính trị - kinh tế - văn hóa - ngoại giao đều do các chúa Trịnh quyết đoán, nhưng ban bố mọi chính sách đó lại thuộc quyền của vua Lê.
Người đời truyền rằng, các chúa Trịnh lấn át nhà Lê, biến các vua Lê thành bù nhìn và gọi đó là thời vua Lê - chúa Trịnh một cách không mấy thiện cảm.
Tuy nhiên, gần đây giới nghiên cứu lịch sử đề xuất gọi đó là thời kỳ song trùng quyền lực quốc gia tối cao giữa hai tập đoàn thống trị Lê - Trịnh.
Triều đình nhà Lê có quyền của một vương triều độc lập tự chủ, được lòng dân và an ninh trong đối ngoại, đặc biệt là đối với các thế lực bành trướng phương Bắc. Còn phủ chúa Trịnh có quyền như một thế lực làm chủ đất nước.
Nhiều người lấy làm tiếc cho họ Trịnh, vì sao không hất đổ vương triều Lê bù nhìn ấy đi. Có người lại căm giận họ Trịnh lộng hành, thương xót cho các vị vua Lê, có mũ mão cân đai hoàng bào và ngai vua hẳn hoi mà chịu lép làm theo ý các chúa Trịnh.
Núp dưới cái vỏ vua Lê - chúa Trịnh không mấy thiện cảm, đó là sự cố kết của tập đoàn phong kiến Lê - Trịnh cố giữ yên cho đất nước. Tập đoàn này mượn vương vị của nhà Lê, một vương triều độc lập tự chủ, có giao hiếu với phương Bắc được cả nhà Minh lẫn nhà Thanh công nhận và được điều hành bởi các chúa Trịnh.
 |
| Lễ rước tại Nghè Vẹt, Vĩnh Hùng, Vĩnh Lộc - nơi thờ bài vị của 12 vị chúa Trịnh |
Thật ra, lúc đầu các vị chúa Trịnh muốn lật đổ các vua Lê, giành thiên hạ và lập nên vương triều Trịnh. Song họ hiểu rằng, việc này sẽ là một nguyên cớ trực tiếp để các thế lực phương Bắc đưa quân vào xâm lược nước ta với lý lẽ rằng để bảo vệ vương triều Lê như họ đã cam kết.
Lịch sử hàng ngàn năm qua đã chỉ ra rằng một khi ở nước ta có sự thay đổi triều đại, không có lợi cho an ninh về phía Nam của họ là họ động binh, hàng chục cuộc xâm lược đều với lý do đó.
Nước ta đã quá tổn thất từ cuộc xâm lược của nhà Minh đầu thế kỷ XV, chiến thắng huy hoàng, nhưng cái giá phải trả là rất lớn, 3 năm một lần lại phải mang 2 người bằng vàng thật sang triều cống phương Bắc như để đền mạng cho Liễu Thăng và phó tướng của y đã bỏ mình ở Đại Việt.
Nếu nhà Lê bị thay thế hẳn sẽ xảy ra một cuộc xâm lăng mới mà cả đất nước phải hứng chịu, nhà Trịnh và cả Đại Việt sẽ một lần nữa phải gồng mình lên vì chiến tranh. Do đó giữ yên vương triều Lê là quốc sách mà tập đoàn Lê - Trịnh thực thi trong các thế kỷ đó.
Bùi Thiết (Khoa học Đời Sống)