LTS: Với những tư liệu lịch sử ít ỏi còn lưu giữ lại tới hôm nay, hậu thế biết tới Đặng Trần Thường chủ yếu qua câu chuyện về câu đối "Gặp thời thế thế thời phải thế" liên quan tới Ngô Thì Nhậm.
Phủ thờ họ Đặng ở Lương Xá (Chương Mỹ).
Đặng Trần Thường (1759-1816) là công thần khai quốc nhà Nguyễn, người huyện Chương Đức (nay là huyện Chương Mỹ, Hà Nội). Theo cuốn "Đặng gia phả hệ toàn chính thực lục và Đặng gia phả ký tục biên" do Ngô Thế Long dịch và chú thích (NXB Thế giới ấn hành năm 2006), có thể thấy, Đặng Trần Thường là một 
Thông minh, đĩnh ngộ, Đặng Trần Thường được cha cho học văn từ năm lên 9 tuổi. Tuy nhiên, vốn tính hiếu động, Đặng Trần Thường lại thích luyện tập võ nghệ, trận giả cùng chúng bạn và... nghịch những trò không giống ai. Tương truyền, hồi nhỏ, có lần cậu bé Thường vào nghịch trong một đền thờ thổ địa. Làng ấy năm đó bỗng nhiên có động, nhờ thầy bói xem. Thầy bói nói rằng, có một người đã vào đuổi thần thổ địa đi nên phải làm lễ mời thần về lại. Hỏi ra, mới biết tên người đã cả gan đuổi thần đi là Đặng Trần Thường. Vì chuyện này, cụ thân sinh đã trách cứ ông rất nhiều, còn dân làng cứ thì thào với nhau rằng, có lẽ lớn lên, Đặng Trần Thường sẽ rất hiển đạt, vì nào có phải bất kỳ ai cũng làm quỷ thần kinh hãi được đâu.
Sáng dạ nên năm 16 tuổi, Đặng Trần Thường đã thi Hương trúng cách vào đệ Tam trường. Nhận rõ thời cuộc và biết rằng chẳng thể làm gì có ích cho đời theo nghiệp bút nghiên, Đặng Trần Thường đã quyết định sẽ lập thân bằng nghề võ và đi khắp thiên hạ kết giao cùng các bậc hào kiệt và trí giả để cùng chờ thời. Trong thâm tâm ông chỉ mong ngóng có một minh quân để theo làm nghiệp lớn, ích nước lợi nhà.
Tuy nhiên, sau rất nhiều lận đận và bôn ba, phải dấn thân vào không chỉ một trận chiến ác liệt để "Cần Vương", Đặng Trần Thường đã sớm hiểu ra rằng, cách hành xử dựa vào ngoại bang để khôi phục lại vương triều như của Lê Chiêu Thống sẽ không thể dẫn tới một kết cục tốt đẹp nên ông không cộng tác với ông vua này...
Có thể nói, những hạn chế thời đại đã khiến Đặng Trần Thường không thể tỉnh táo và khôn ngoan như Ngô Thì Nhậm, nhận đúng chân giá trị của người anh hùng áo vải Quang Trung mà kịp thời hoà mình vào dòng chảy Tây Sơn. Tuy nhiên, nếu nhìn từ một góc độ khác thì cũng có thể nói rằng, có thể Đặng Trần Thường ngay từ lúc triều đình Tây Sơn đang ở thế thượng phong đã nhìn thấy những sự hữu hạn và đoản mệnh của con đường lập quốc đó nên nén mình lại cho một tương lai chắc chắn hơn?
Sự thật là sau khi vua Quang Trung qua đời, những tinh hoa trị quốc của ông đã không được những người nối nghiệp kế thừa và rốt cục là, Nguyễn ánh đã dần dà làm chủ được quốc gia theo đúng nguyên tắc "được làm vua, thua làm giặc". Là người rất muốn thi thố với đời, lại rất tinh anh, Đặng Trần Thường dĩ nhiên là đã nhìn ra triển vọng mới cho mình trong việc đi theo phò tá cho lực lượng của Nguyễn ánh. Vua Gia Long coi Đặng Trần Thường là "nhân vật anh kiệt ở đất Bắc Hà" và rất trọng dụng ông trong các đợt hành binh giành lấy quyền lực. Tới năm 1808, Đặng Trần Thường đã được giữ Tổng lý đê chính Bắc Thành. Một năm sau, tháng 8/1809, Đặng Trần Thường được triệu về Phú Xuân để nhận chức Thượng thư rồi mới lại quay ra Bắc Thành thực thi công vụ. Năm 1810, có chiếu triệu ông về kinh đô Phú Xuân làm việc tại Bộ Binh. Đặng Trần Thường được giao làm sổ sắc phong cho bách thần.
"Gần lửa rát mặt", chính khi ở đỉnh cao danh vọng mà Đặng Trần Thường đã bị sa cơ bởi những lời xúc xiểm. Giữa ông và Lê Chất có điều hiềm khích. Sau Lê Chất tố cáo ông đã khai gian sắc thần, đem những người không xứng đáng vào hàng phúc thần. Triều đình khép ông vào tội khinh người dối thần, tuyên án xử trảm giam hậu. Rồi sau đó được tha. Lê Chất lại dâng biểu tố cáo ông đã nhũng lạm lúc còn ở Bắc Thành. ông lại bị triều đình nhà Nguyễn Phúc nghị án xử giảo (thắt cổ) năm 1816.
Luật nay: Đặng Trần Thường không đáng bị tội giảo
Ngay từ trẻ, Đặng Trần Thường đã bộc lộ một tính cách không bằng phẳng. ông có cách hành xử ngạo nghễ, cương cường, bạo ăn, bạo nói của một hiệp sĩ tự nhận thức được năng lực và sứ mệnh khác thường của mình. Với ông, những của cải vật chất thường ngày là phù du, quan trọng là cái đích trị quốc bình thiên hạ cần theo đuổi. Có lẽ cũng vì cách nghĩ như thế nên trong mắt không ít người đương thời, Đặng Trần Thường đã hiện ra như một nhân vật không thực tế, thậm chí "ăn chơi ngông nghênh" như lời nhận xét của Ngô Thì Nhậm trong những giai thoại vẫn được lưu truyền cho tới hôm nay.
Đồn rằng chính vì tự ái bởi những lời nhận xét mang tính dạy đời của Ngô Thì Nhậm nên Đặng Trần Thường mới quyết chí lập thân theo Nguyễn ánh và khi đã ở trên thế thượng phong rồi, đã cho lôi Ngô Thì Nhậm ra đánh ở sân Văn Miếu để hả giận sau khi cùng Ngô Thì Nhậm so câu đối với nhau: "Ai công hầu, ai khanh tướng, vòng trần ai, ai dễ biết ai - Thế Chiến Quốc, thế Xuân Thu, gặp thời thế thế thời phải thế .
Cũng theo giai thoại được truyền tụng, trước khi chết vì trận đòn đau ở Văn Miếu, Ngô Thì Nhậm đã làm 4 câu tuyệt bút bảo người nhà chuyển cho Đặng Trần Thường: "Ai tai Đặng Trần Thường/Chân như yến xử đường /Vị ương cung cố sự /Diệc thị nhĩ thu trường (Đại ý: Thương thay Đặng Trần Thường, quyền thế đang ngang dọc thế nhưng cũng chỉ như con chim yến làm tổ trong ngôi nhà sắp cháy, sớm muộn cũng nguy khốn. Hàn Tín xưa giúp Hán Cao Tổ công tích đầy mình nhưng rồi cũng bị Hán Cao Tổ giết ở cung Vị ương. Kết cục của người rồi cũng như của Hàn Tín xưa thôi).
Có lẽ nhớ lại những lời cuối cùng của Ngô Thì Nhậm nên khi đã sa cơ, Đặng Trần Thường có viết bài phú Hán vương tôn. Thực ra mà nói, những võ quan như Đặng Trần Thường chỉ cần thiết cho các thủ lĩnh khi họ còn lận đận trong chiến trận và rất dễ bị xử tệ khi sự nghiệp đã thành, cần triều chính quy củ, nghiêm ngắn.
Một ông quan, có tài, có trí, nhìn nhận mọi vấn đề nhanh và đúng, quen nói thẳng ruột ngựa tất cả những điều phải quấy rất dễ khiến các bạn đồng liêu tức giận và việc Đặng Trần Thường bị xử giảo chỉ vì những lời xúc xiểm như thế cũng chẳng có gì lạ trong thời phong kiến. Thực ra những vụ việc mà Đặng Trần Thường bị buộc là có tội chỉ là những sơ sẩy hành chính nhỏ, quá nhỏ nếu so với những võ công mà ông đã lập nên cho triều Nguyễn.
Chiếu theo luật ngày nay, Đặng Trần Thường sẽ không bị coi là có tội nếu chỉ dựa vào những lời xúc xiểm của Lê Chất. Pháp luật hiện hành trọng chứng (chứng cứ) hơn trọng cung (lời khai), do vậy, một khi muốn kết luận một người nào đó là có tội, các cơ quan tiến hành tố tụng phải có chứng cứ chứng minh. Đây là những quy định rõ ràng và cụ thể tại Bộ luật Tố tụng Hình sự (Chương V quy định về chứng cứ từ các Điều 63 đến Điều 78). Theo đó, các cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh được có hành vi phạm tội xảy ra hay không; ai là người thực hiện hành vi phạm tội; mục đích hoặc động cơ phạm tội...
Xưa, vua Gia Long đã chỉ căn cứ vào lời xúc xiểm của Lê Chất mà xử giảo Đặng Trần Thường, nay nếu muốn buộc tội Đặng Trần Thường, thì phải tiến hành điều tra xem những lời tố cáo của Lê Chất đối với ông có cơ sở để xem xét hay không.
Ánh Dương (ĐS&PL)