Sách Hải Dương phong vật chí trang 240 mục Tài nữ chép: "... Họ Mạc mở khoa thi Hội ở Cao Bằng...". Sách Nữ sĩ Việt Nam của Nguyễn Học Hiền trang 123 viết: "... Năm 1592, Lê Trịnh tiến đánh Cao Bằng, nhà Mạc thua chạy tan tác...". Từ năm 1527 - 1592, nhà Mạc truyền ngôi được 5 đời vua: Mạc Đăng Dung, Mạc Đăng Doanh, Mạc Phúc Nguyên, Mạc Phúc Hải, Mạc Mậu Hợp, các vua Mạc đều đóng đô ở Thăng Long. Những lúc có biến động thì rút ra các vùng xung quanh chứ chưa có đời vua Mạc nào chiếm đóng Cao Bằng.
 |
| Một góc thành cổ nhà Mạc ở Tuyên Quang. |
Năm 1592, Lê - Trịnh không tiến đánh Cao Bằng mà tấn công nhà Mạc ở Thăng Long và vùng Bắc Ninh, Đông Triều, Quảng Ninh. Mạc Mậu Hợp bị bắt ở huyện Phượng Nhãn. Hơn 30 hoàng thân, đại thần bị bắt ở vùng Tân Mạnh, Hoành Bồ, Quảng Yên. Quân Mạc bị đánh tan trên toàn mặt trận. Nhà Mạc mất. Từ năm 1593 - 1597, tàn quân nhà Mạc như Mạc Ngọc Liễn, Mạc Kính Khoan, Mạc Kính Chương, Mạc Kính Dũng lập Mạc Kính Cung là con Mạc Kính Điển lấy niên hiệu là Càn Thống 1 chiếm cứ vùng Vân Lan, An Bác, Đại Từ - Thái Nguyên, Yên Tử - Quảng Ninh.
Năm 1594, Mạc Ngọc Liễn chiếm giữ Vạn Ninh, trước khi chết để di chúc cho Mạc Kính Cung: "Nay vận khí nhà Mạc đã hết, họ Lê lại phục hưng, đó là số trời, dân ta vô tội mà để phải mắc nợ binh đao, sao lại nỡ thế. Bọn ta nên tránh ra ở nước khác, chứa nuôi uy sức, chịu khuất đợi thời, xem khi nào mệnh trời trở lại mới có thể làm được. Rất không nên lấy sức chọi sức, hai con hổ tranh nhau tất có một con bị thương, không được việc gì. Nếu thủy quân họ đến ta nên tránh, chớ có đánh nhau, nên cẩn thận mà giữ là hơn. Lại chớ nên mời người Minh vào trong nước ta mà để dân ta phải lầm than đau khổ, đó cũng là tội lớn không gì nặng bằng" (theo Đại Việt sử ký toàn thư - NXB VHTT năm 2000, tập 3, trang 294).
Mạc Kính Chương, Mạc Kính Dũng, Mạc Kính Khoan lại chiếm vùng Thanh Hà - Tứ Kỳ - Thái Nguyên. Năm 1598, Mạc Kính Cung từ Long Châu - Trung Quốc về chiếm Thất Tuyền - Lạng Sơn. Tháng 3/1600, mẹ Mạc Mậu Hợp tự xưng là quốc mẫu lên ngôi báu chiếm lại kinh thành, đón Mạc Kính Cung về. Tháng 8 năm ấy, quân Lê - Trịnh bắt được mẹ Mạc Mậu Hợp ở Trung Đô. Từ đây nhà Lê - Trịnh thu phục được hết kinh thành. Thổ quan nhà Minh nhận hối lộ của Mạc Kính Cung, đệ tâu vua nhà Minh cho Kính Cung giữ đất Cao Bằng, triều đình Lê - Trịnh không chấp nhận.
Năm 1623, Mạc Kính Khoan xưng hiệu là Long Thái chiếm đất Cao Bằng kéo quân về vùng Bắc Ninh, Gia Lâm cướp phá bị quân Lê - Trịnh bao vây tiêu diệt.
Năm 1638, Mạc Kính Vũ lại chiếm đất Cao Bằng, quân triều đình nhiều lần đánh nhau không thắng.
Năm 1669, nhà Thanh lại sai người đem chỉ dụ ép triều đình Lê - Trịnh trả cho nhà Mạc 4 châu ở Cao Bằng. Trước sức ép của nhà Thanh, triều đình Lê - Trịnh tạm thời phải nhân nhượng. Năm 1677, vua Lê chúa Trịnh sai Đinh Văn Tả kéo đại quân đánh phá Cao Bằng, tháng 5 năm đó phá được quân Mạc. Kính Vũ chạy sang Long Châu. Toàn bộ đất Cao Bằng được thu phục, nhân dân từ đây làm ăn yên ổn.
Như vậy, đến năm 1623, tàn quân Mạc mới chiếm Cao Bằng mà khoa cử nhà Mạc đã chấm dứt từ năm 1592.
Đinh Văn Niêm (Bee.net)