Tu nghiệp sinh hay lao động giá rẻ?

Muốn "được"... vi phạm

Trên cơ sở kết luận điều tra, các cơ quan chức năng NB đã yêu cầu hàng loạt DN trong nước chấm dứt các hành động vi phạm quy chế lao động và đãi ngộ đối với TNS nước ngoài. Trong số các DN vi phạm, có 816 DN bị cảnh cáo vì đòi hỏi TNS làm thêm giờ nhiều hơn so với quy định; 696 DN bị cảnh cáo vì không trả tiền công làm thêm giờ hoặc làm trong ngày nghỉ, ngày lễ; 182 DN trả lương cho TNS thấp hơn so với mức tối thiểu theo quy định của pháp luật.

Ngoài ra, các cơ quan chức năng NB cũng đã buộc tội các quan chức cấp cao của 36 DN do những vi phạm đặc biệt, cao hơn 2,6 lần so với năm 2007. Bộ Lao động, y tế và phúc lợi NB dự kiến sẽ áp dụng các biện pháp kiên quyết hơn nhằm ngăn chặn tình trạng ngày càng nhiều DN cố tình sử dụng TNS nước ngoài như lực lượng lao động giá rẻ trong bối cảnh suy thoái kinh tế hiện nay.

Tu nghiệp sinh Việt Nam tại Nhật Bản

Lẽ ra, đó phải là tin vui cho các TNS VN đang học tập và làm việc tại NB. Nhưng thực tế, hầu hết mọi TNS đều lấy làm lo lắng nếu những quy định chặt chẽ của luật pháp NB được thực thi. Theo lời chị Nguyễn Thị Ngọc Tr., một TNS đang làm việc tại Yokohama, tiền làm thêm giờ là một phần thu nhập quan trọng của các TNS. Nếu cứ theo đúng số giờ quy định của chính quyền NB, thì năm đầu các TNS chỉ được nhận phụ cấp tu nghiệp là 65.000 yên/tháng (khoảng 620 USD).

Hai năm sau, khi chuyển sang chế độ thực tập nghề mặc dù tiền lương có cao hơn chút đỉnh, nhưng cũng chỉ khoảng trên 700 USD/tháng. Trong khi đó, tiền làm thêm giờ thường dao động từ 300-500 USD/tháng, thậm chí còn cao hơn. Với mức giá sinh hoạt đắt đỏ tại NB, nếu không làm thêm giờ thì TNS VN khó lòng tích lũy.

Do đó, rất nhiều TNS đã yêu cầu chủ nhà máy bố trí làm thêm giờ ngay từ năm đầu, mặc dù luật pháp nước này không cho phép. Thời gian hai năm còn lại, hầu hết TNS cũng yêu cầu được bố trí làm thêm giờ càng nhiều càng tốt. Vì cho TNS làm thêm giờ, DN cũng có lợi, nên các chủ nhà máy đã "sẵn lòng" đáp ứng.

Hệ lụy khó lường

Mặc dù mục đích chính của chương trình TNS là đào tạo công nhân kỹ thuật để bổ sung, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực trong nước, nhưng thực tế, một trong những mục đích chính mà TNS xác định khi sang NB là để... kiếm tiền, cải thiện kinh tế. Do đó, mặc dù vẫn biết pháp luật NB rất nghiêm khắc đối với các trường hợp vi phạm trong sử dụng lao động (LĐ) nước ngoài, nhưng một bộ phận lớn TNS VN vẫn yêu cầu các chủ DN phải "vượt rào", bố trí giờ làm thêm để tăng thu nhập.

Ông Trần Quốc Ninh - Phó chủ tịch Hiệp hội xuất khẩu LĐ VN từng thừa nhận: "Một số TNS có nhận thức chưa đúng nên khi ra nước ngoài họ tìm mọi cách, kể cả vi phạm hợp đồng để mong có thu nhập cao, kiếm tiền nhanh. Một số khác tìm cách ở lại sau khi hết hạn hợp đồng. Bên cạnh đó, có nhiều cá nhân sống bất hợp pháp ở nước sở tại đã tìm cách dụ dỗ, lôi kéo LĐ bỏ ra ngoài sống để được tự do sinh hoạt và tìm việc làm có thu nhập cao hơn. Đó là nguyên nhân chính dẫn đến việc tỷ lệ TNS VN vi phạm hợp đồng luôn chiếm tỷ lệ cao nhất trong số các quốc gia tham gia chương trình này tại NB từ nhiều năm qua".

Theo phân tích của một số chuyên gia về xuất khẩu LĐ, cũng chính vì hạn chế, lệch lạc trong nhận thức, nên mục đích học nghề để bổ sung nguồn nhân lực kỹ thuật cho thị trường LĐ trong nước chưa như mong muốn. Một số lượng rất lớn TNS sau khi về nước đã không tiếp tục làm những ngành nghề được đào tạo, gây lãng phí lớn.

Nắm bắt được tâm lý của một bộ phận TNS, một số chủ sử dụng LĐ NB đã lợi dụng, biến họ thành lực lượng LĐ giá rẻ, phải làm việc quá sức (phổ biến là làm thêm trên 200 giờ mỗi tháng). Theo luật sư Shoichi Ibusuki - người đại diện cho TNS nước ngoài tại các vụ kiện, tình trạng làm việc quá sức của đối tượng này dễ bị pháp luật bỏ qua vì chủ sử dụng thường báo cáo sai lệch giờ làm việc của họ. Ông Ibusuki nói: "Do suy thoái kinh tế, các công ty thuê TNS như LĐ giá rẻ”. Ông Ibusuki cũng cho biết, do gia đình nạn nhân không sống ở NB, nên không được tư vấn và khó có được bồi thường.

Trong vòng 17 năm qua, VN đã đưa khoảng 30.000 TNS sang NB. Số TNS được tiếp nhận trong thời gian tới có thể tăng cao. Tuy nhiên, nếu cơ quan hữu trách không có những thay đổi trong công tác tuyển dụng, đào tạo, giáo dục, cùng với việc tăng cường phối hợp quản lý, bảo vệ quyền lợi cho TNS trong thời gian làm việc tại NB, thì chất lượng và hiệu quả của chương trình này sẽ khó lòng được cải thiện.