Vụ kỳ án văn chương Phạm Thị Lan: Tiểu thuyết chính là đời thực

Sau khi giới truyền thông CH Czech tiết lộ danh tánh tác giả cuốn sách Ngựa trắng, rồng vàng không phải là cô gái gốc Việt Phạm Thị Lan mà là một nhà văn người Czech tên Jan Cempírek, đã có nhiều dư luận xoay quanh câu chuyện này.

Nhiều cộng tác viên của Tuổi Trẻ từ CH Czech đã phản ánh những xôn xao đang xảy ra.

Bên ngoài khu chợ Sapa có những người Việt buôn bán nhỏ - Ảnh: Nguyễn Văn Thọ

Vụ xìcăngđan Phạm Thị Lan trong đời sống văn học suốt năm tháng nay tại CH Czech thực chất chỉ là bề nổi của tảng băng chìm. Những ghi nhận dư luận của bạn đọc, từ người Czech tới người Việt định cư ở Czech đã phản ánh được thực tế đó.

“Tôi vẫn quý Jan Cempírek”

Chị Bùi Thùy Linh - 37 tuổi, nữ doanh nghiệp ở Kladno - chia sẻ: “Tôi có đọc bài giới thiệu cuốn tiểu thuyết trên một trang báo mạng tiếng Việt ở Czech. Nếu tác giả thật sự là người Việt thì đó là niềm tự hào chung của cộng đồng người Việt chúng ta tại đây, nhưng nếu là người bản địa thì tôi vẫn quý anh ta vì anh ấy dám dùng ngòi bút của mình phản ánh xã hội và phần nào bênh vực cho người Việt. Rất tiếc tôi không đọc được tiếng Czech để hiểu hết câu chuyện. Nhưng tôi mua sách cho con tôi đọc và những người Czech bán hàng cho tôi đọc”.

Còn báo iDnes (Czech) có viết về một doanh nhân tên Chu Thiện Thành, tên tiếng Czech là Tonda, ở vùng České Budejovice. Anh Thành đã đọc quyển sách hai lần. Tờ báo cho biết anh rất thích quyển sách và không bận tâm là tác giả dùng bí danh người Việt mà ngược lại anh thấy vinh dự là có người viết về cộng đồng người Việt. “Tôi rất thích vì người Czech quan tâm đến người Việt!” - anh nhấn mạnh. Anh cũng tìm thấy bản thân mình, phần cội gốc nào đó trong tiểu thuyết. “Tôi thấy mình trong câu chuyện. Mặc dù một số tình tiết trong sách hơi bị phóng đại nhưng đó là sự tưởng tượng trong tiểu thuyết” - anh hóm hỉnh kết luận.

Cũng trên báo iDnes, ông Marcel Winter, chủ tịch Hội Czech - Việt, tự bạch: “Việc tác giả lấy tên Việt kia là một sai lầm, nhưng nó lại giúp ích cho cộng đồng người Việt. Hiện nay nhiều từ ngữ nặng được dùng như lừa đảo, hư cấu, ngang tàng, nhục nhã thường được nhắc đến trong vụ này. Tôi cảm ơn ông Jan Cempírek với bí danh Phạm Thị Lan và với tác phẩm Ngựa trắng, rồng vàng giật giải đó, mặc dù ông đã dối trá ban tổ chức một cách không lịch sự.

Cả xã hội chúng ta (Czech) đã được biết đến những vấn đề khó khăn trong quá trình hội nhập của cộng đồng người Việt Nam tại đây. Vấn đề này Hội Czech - Việt đã lưu ý đến trong 12 năm qua. Tác phẩm cũng nhờ có “sự giật gân” này mà bán chạy đến mức “cháy hàng”.

Nhiều người trong cộng đồng người Czech chúng ta cũng cảm thông những nỗi khổ của người Việt. Theo luật thì họ chỉ có nghĩa vụ như trả thuế, bảo hiểm... mà không có quyền lợi gì cả. Mặc dù thế, họ luôn là tấm bia cho sự đố kỵ, phân biệt. Họ lao động chăm chỉ, con cái có thành tích tốt trong trường học... Cuốn sách là một hình thức thích hợp để xã hội Czech gần cộng đồng người Việt hơn nữa. Nhà văn Jan Cempírek đã làm ảnh hưởng uy tín của CLB Sách nhưng lại giúp những người Việt ở đây rất nhiều. Tôi cảm ơn tác giả”.

Thực tế trần trụi

Việc giới truyền thông Czech lật tẩy tác giả cuốn sách và gây ồn ào trong dư luận cũng được nhìn theo một góc cạnh khác từ ông Đinh Quốc Hội, sinh sống tại thủ đô Praha.

“Là một người làm công tác báo chí tại Czech, tôi theo dõi vụ này từ đầu. Cuốn tiểu thuyết có tiếng vang rất lớn trong dư luận Czech. Nhà văn Jan Cempírek đã có công chuyển, sưu tầm nhiều từ Czech - Việt trong giao tiếp. Đó là một con người có tâm hồn và tình cảm rất gần gũi với người Việt Nam. Cuốn sách của ông cho xã hội Czech biết thêm về nỗi khổ của người Việt tại đây khi bị phân biệt. Trong hai tuần qua, bọn phân biệt chủng tộc đã đốt thêm hai cửa hàng bán quần áo của người Việt ở Ostrava”.

Ông Hội cho rằng giới truyền thông không đủ khả năng truy tìm gốc email của tác giả vì đó là kỹ thuật mà chỉ có bên an ninh Czech sử dụng để phát hiện tội phạm tiềm ẩn. Tuy vậy ông Hội vẫn lạc quan: “Tôi tin tưởng rằng một ngày gần đây, thế hệ trẻ Việt tại Czech sẽ thật sự thắng giải văn học để chứng minh cho xã hội Czech thấy khả năng của người Việt tại đây”.

Có một thực tế đáng buồn là ở một số nơi tại Czech, người Việt đang bị đối xử không đúng luật. Theo báo Tuần Tin Mới (Czech), trong các ngày 25 và 27-11 có hai cửa hàng tại Ostrava bị ném chai xăng làm cháy trụi. Một cửa hàng khác cũng bị ném chai xăng nhưng nhờ có kính chống vỡ nên không bị hại. Tất cả các cuộc tấn công đều xảy ra khoảng 20g.

Còn theo Anh Hoàng từ vùng Ostrava, một cửa hàng khác của người Việt bị tống tiền 5.000 korun (gần 300 USD). Khi chủ cửa hàng báo vụ việc cho cảnh sát khu vực thì nhận được trả lời “họ không có thời gian xử lý và có của thì tự giữ lấy!”. Anh Hoàng cho biết thêm ngày 28-11 hầu hết các cửa hàng người Việt tại Karviná thuộc địa phận Ostrava bị bọn xấu dán giấy, yêu cầu nộp tiền bảo kê, nếu không sẽ bị phá hủy và đốt cháy.

NGUYỄN VĂN THỌ - HUYỀN TRANG (CH Czech)*Thư Praha

“Yêu nhau kiểu ấy khác gì hại nhau”

Đó là nguyên văn câu nói của một người Czech biết tiếng Việt khi nghe tôi hỏi về “kỳ án” văn chương.

Tâm lý nói chung của người Việt sống ở Tây Âu, Mỹ phần lớn giống nhau khi trong cộng đồng xuất hiện một tài năng xuất chúng nào đấy. Tại Czech, điều này cũng không ngoại lệ.

Hiệu ứng tự hào tập thể đã trở thành một căn cước tinh thần trong hành trang của người Việt xa quê. Trong thâm tâm của mỗi người Việt tại Czech, ai cũng mừng khi nhận được tin này khi thấy hình ảnh xinh đẹp của cô gái Việt xuất hiện trên trang nhất của các tờ nhật báo, trên truyền hình.

Nội dung cuốn sách Ngựa trắng, rồng vàng đề cập hành vi phân biệt chủng tộc, sự kỳ thị, cuộc sống hội nhập, mưu sinh của người Việt. Thật ra đây là một đề tài không mới nhưng “lạ”. Lạ vì tác phẩm do chính người Việt viết, lại viết bằng ngôn ngữ Czech. Lạ hơn nữa là lối hành văn, cấu trúc, tư duy của người viết dù còn nhỏ tuổi nhưng già dặn về kỹ thuật dựng chuyện.

Niềm tự hào đó chưa kịp thẩm thấu, bán kính và biên độ lan tỏa trong tâm thức cộng đồng chưa rộng thì các phương tiện truyền thông đã đưa ra chứng cứ, lập luận rằng tác giả Phạm Thị Lan là “ảo” và tác giả đích thực là người Czech.

Nhưng phải thấy mục đích ngoài văn chương của nhà văn 39 tuổi Jan Cempírek. Trả lời phỏng vấn trên báo Lidové, tác giả nói: “Tôi muốn nhắc nhở đến sự chung sống của cộng đồng người Việt với người Czech. Tôi cũng muốn tìm hiểu xem bạn đọc và nhà xuất bản sẽ phản ứng thế nào...”.

Dư luận lại đặt ra câu hỏi: Nếu tác giả người Czech này chính danh gửi cuốn sách đi dự thi thì có đoạt giải hay không? Phải chăng vì người Việt Nam bị kỳ thị nên ban giám khảo của cuộc thi quyết định cho Phạm Thị Lan đoạt giải để làm nguội đi những cái đầu nóng của những kẻ kỳ thị và cải thiện cái nhìn của người dân Czech dành cho người Việt Nam?

Khi tôi đem những câu hỏi này làm một cuộc phỏng vấn nhanh với một số người Việt, người Czech thì nhận được những câu trả lời như sau: “Nếu có ai đó hỏi tôi rằng người Việt Nam có ăn thịt chó hay không? Câu trả lời của tôi là có chứ! Vì đó là văn hóa ẩm thực của mỗi dân tộc. Nếu vì yêu mến các bạn tôi phải nói dối với người hỏi thì phản tác dụng. Cũng như nếu muốn viết về sự kỳ thị của người Czech với người Việt Nam tôi sẽ lấy tên thật của mình, như vậy sẽ khách quan hơn, trung thực hơn, tác dụng hơn”.

Cũng có người phê phán tác giả: “Bây giờ có phải là ngày nói dối của tháng 4 đâu mà làm như vậy? Ông nhà văn này thích khác người, thích nổi tiếng hay vì yêu quý các bạn thật lòng? Nếu thật lòng yêu thì không nên làm trò ảo thuật...”.

Và cũng có những người bạn Czech thật lòng chia sẻ: “Tôi nghĩ các bạn trong tương lai gần sẽ có một nhà văn nữ Phạm Thị Lan đích thực, chắc chắn là như thế...”.

TRƯƠNG HÀ AN (Praha, CH Czech)

 *********************

Xìcăngđan văn chương CH Czech: Phạm Thị Lan là tác giả ảo.

(Thứ Bảy, 05/12/2009)

Câu chuyện bắt đầu khi Hãng thông tấn CTK của Cộng hòa Czech hồi tháng 8 vừa qua đưa tin: một người Việt mới 19 tuổi sinh sống tại Czech, tên là Lenka Phạm - Phạm Thị Lan, đã đoạt giải nhất giải thưởng sách lần thứ 14 của Câu lạc bộ Scahs với tiểu thuyết Ngựa trăng, rồng vàng còn ở dạng bản thảo.

Bìa sách Ngựa trắng, rồng vàng

Đây là một giải thưởng có uy tín nhiều năm nay tại Czech nên lập tức tin này được báo chí Czech và nhiều báo tiếng Việt trong và ngoài nước truyền đi.

Chuyện cô gái Việt 19 tuổi đoạt giải không chỉ gây chấn động giới văn học tại Czech mà còn khiến cộng đồng người Việt tại châu Âu vui mừng, tự hào. Song đáng buồn, Phạm Thị Lan không phải là tác giả của cuốn tiểu thuyết nêu trên. Sự thật đã được phơi bày trong cuộc phỏng vấn của báo Lidové (Nhân dân) với nhà văn Czech Jan Cempírek, người mà mấy tháng nay báo giới tại Czech nghi ngờ rằng ông chính là tác giả của tiểu thuyết này (xem bài trả lời phỏng vấn).

Để tìm ra sự thật, báo giới Czech đã tốn nhiều công sức mà khởi đầu là sự nhạy cảm và tinh tế của các nhà báo chuyên phê bình văn học tại Czech.

Người nghi ngờ việc này đầu tiên là Zdenko Pavelka, phóng viên của báo Právo, khi ông nhận định một cô gái 19 tuổi không thể có những chiêm nghiệm và từng trải như những gì được viết trong Ngựa trăng, rồng vàng. Chính từ lập luận ban đầu này, người ta bắt đầu truy tìm một Phạm Thị Lan bằng xương bằng thịt. Thế nhưng tác giả Phạm Thị Lan lại không bao giờ gặp trực tiếp bất kỳ phóng viên nào ở Czech. Mọi giao dịch với “cô” chỉ qua email bởi “cô” đang du học ngành quản lý môi trường và tin học tại Trường đại học Tổng hợp Kuala Lumpur (Malaysia).

Lần theo thông tin mà Phạm Thị Lan cung cấp qua email và trên blog của “cô”, cũng như trang web iDnes.cz, người ta xác định ở vùng Sokolov nơi “cô” sinh ra không có một đứa trẻ nào tên Lan trong hồ sơ khai sinh tại đó trong năm 1990 cả. Người ta vẫn kiên nhẫn lần theo cả tới Trường trung học Písek, nơi Phạm Thị Lan khai là học tại đó, cũng như vùng Frantiskové Lázne, nơi “bố mẹ cô” kinh doanh, cũng không hề có tên một gia đình người Việt nào đã sinh sống, làm ăn có con gái tên Phạm Thị Lan - Lenka Phạm.

Thế là báo giới tại Czech, ngay cả những tờ ban đầu hào hứng viết những bài phê bình dài ca ngợi tác phẩm đoạt giải, chẳng hạn tờ tạp chí uy tín Respekt, bắt đầu nghi ngờ sự tồn tại cũng như nhân thân của tác giả Phạm Thị Lan. Trong khi đó tác phẩm đoạt giải ở dạng bản thảo, được in ấn vẫn bán rất chạy trên thị trường sách Czech. Nó hấp dẫn ở văn phong, ở tinh thần phê phán xã hội Czech hiện nay - nạn phân biệt chủng tộc - và đặc biệt là cho người bản xứ phần nào hiểu thêm cuộc sống của cộng đồng người VN ở Cộng hòa Czech.

Người ta càng ngạc nhiên hơn nữa khi Phạm Thị Lan đã từ chối đến nhận giải thưởng vào đầu tháng 9-2009, ngay cả khi nhà xuất bản in sách “cô” sẵn sàng trả tiền vé máy bay cho “cô” trở về từ Kuala Lumpur.

Và đâu chỉ thế! Khi nghe tin cuốn sách thành công, đại sứ Czech ở Kuala Lumpur Jan Füry cũng muốn được làm quen với nhà văn nữ trẻ trung có tài nên đã gửi lời mời “cô” đến thăm đại sứ quán, nhưng “cô” từ chối với lý do đã... quay lại Czech vì công việc!

Các nhà báo không nản chí, họ tìm tới Hội người Việt tại Czech, tới các trường ở nhiều địa phương mà Phạm Thị Lan khai đã từng học tập nhưng cũng không thấy bất kỳ dấu vết nào của nhà văn bí ẩn. Khi tìm tới phòng cấp hộ chiếu cho người nước ngoài thì cái tên Phạm Thị Lan vẫn như cá lặn dưới nước, chim bay trên trời! Và rồi bằng một mẹo vặt chẳng ai ngờ, các nhà báo nhận ra số IP máy tính nơi phát tích email của Phạm Thị Lan không phải là Kuala Lumpur, mà là Praha!

Từ mối nghi ngờ ấy người ta bắt đầu nhắm vào một nhà văn Czech mà giới phê bình văn học Czech bằng linh cảm nào đó cảm nhận được văn phong của ông. Với sự trợ giúp của kỹ thuật so sánh ký tự văn phong tương đối, họ xác định tác giả có thể là Jan Cempírek.

Trong suốt ba tháng nhà văn Jan Cempírek im lặng, mãi đến cuối tháng 11 này ông mới công khai với phóng viên báo Lidové toàn bộ câu chuyện - một kịch bản dài dằng dặc, từ ảnh chân dung, ảnh sinh hoạt... của Phạm Thị Lan cùng với nhân thân cụ thể, kỹ càng, lắm dấu vết rẽ ngang của một con người như trong tiểu thuyết, một tác giả ảo của cuốn sách có thật.

Nhật báo Prague Daily Monitor ngày 30-11 cho biết một số người trong cộng đồng người Việt tại Praha tỏ ra hoang mang khi hay tin tác giả Ngựa trắng, rồng vàng là một người Czech. Tờ báo dẫn lời nữ sinh viên Thu Hà, thành viên Hội hữu nghị Việt - Czech, nói cô và các bạn đã trao đổi nhiều về quyển sách, và rằng “chỉ có thể là người Việt mới biết những thông tin trong quyển sách”, bởi trong quyển sách “một số từ Việt đã được sử dụng cũng như đời sống cộng đồng Việt đã được mô tả”.

Tờ báo cũng dẫn lời một thành viên của giải thưởng Denisa Novotna bày tỏ tức giận với tác giả Cempírek vì đã chơi khăm ban giám khảo cuộc thi, nhưng bà thừa nhận tác giả không vi phạm bản quyền lẫn luật lệ cuộc thi.

Vì thế đến giờ này, câu hỏi vẫn là: có bao nhiêu sự thật cho cú chơi khăm này khi nhà văn nhận là tác giả cuốn Ngựa trắng, rồng vàng tuyên bố với Lidové: “Tôi vẫn phải tiếp diễn trò chơi này. Vì nó mở ra thêm một đề tài, bắt đầu có thêm những yếu tố mới... và đến đầu năm tới có thể tôi sẽ viết một phóng sự về cú chơi khăm này”? 

NGUYỄN VĂN THỌ - HUYỀN TRANG (CH Czech)

Nhà văn Czech Jan Cempírek trả lời phỏng vấn báo Lidové: Chính tôi là tác giả

* Gần như tất cả các phương tiện thông tin đại chúng Czech đều nói rằng ông là tác giả thật sự của cuốn Ngựa trăng, rồng vàng thay vì một nhà văn VN không có thật nhưng ông chưa bao giờ trực tiếp tuyên bố như thế. Vậy ông có đúng là tác giả của cuốn sách hay không?

- Vâng, tôi có thể khẳng định cuốn Ngựa trăng, rồng vàng là do tôi viết. Lý do để tôi viết: thứ nhất, tôi muốn nói đến sự chung sống giữa cộng đồng người VN với cộng đồng người Czech; đồng thời tôi cũng muốn tìm hiểu xem bạn đọc và nhà xuất bản sẽ phản ứng thế nào về một cuốn sách mà ở đó chỉ có những lời sáo rỗng.

* Từ sáo rỗng ở đây có ý nghĩa như thế nào?

- Đó là một tác phẩm sơ sài với một cách nhìn thế giới trắng đen rõ ràng. Nói ngắn gọn cuốn sách đã mô tả những người Czech bình thường nghĩ gì và những người VN ở Czech nghĩ gì.

* Nhưng một số nhà phê bình cho rằng lý do chính của vụ chơi khăm này là nhằm giành giải thưởng của Câu lạc bộ Scahs bằng mọi giá. Ông có nghĩ rằng nếu tác phẩm do một “nữ nhà văn VN” viết sẽ có cơ hội giành chiến thắng nhiều hơn bất cứ tác phẩm nào khác của tác giả Czech dù có chất lượng hơn?

- Chắc chắn tôi không nghĩ rằng mình lại giành thắng lợi bằng cú chơi khăm này. Cuộc thi mỗi lần mỗi khác, mỗi lần lại có những sự tranh tài khác nhau. Nói ngắn gọn là tôi đã gửi bản thảo của mình dự thi.

* Người ta phê phán rằng chủ yếu ông muốn đi vào xu thế thời thượng - đó là sự quan tâm của người đọc đến các cộng đồng thiểu số người nước ngoài ở Czech. Ông có nghĩ thế không?

- Xu thế thời thượng nào? Trong trường hợp cộng đồng thiểu số người VN thì ngược lại. Thế anh có biết một cuốn sách nào viết về sự chung sống của người VN với người Czech hay không? Đó là sự sỉ nhục đối với các nhà xuất bản ở Czech bởi cho đến nay vẫn chưa có một cuốn sách nào tương tự như vậy được xuất bản.

Trên Internet thì đầy rẫy những blog của các tác giả người VN, nhiều người viết rất đạt. Thế mà cho đến nay vẫn không có một nhà xuất bản nào cho những người VN có năng khiếu văn học một cơ hội. Trong khi chỉ mỗi chuyện chung sống của người Czech và người VN bên nhau khi tắt lửa tối đèn cũng đủ để xuất bản một tác phẩm về thế giới rất đặc biệt này.

* Các nhà phê bình cũng không tính toán chuyện ông chơi khăm về tác giả cuốn sách mà cái chính là sau đó ông không tự nhận, cứ để cho trò chơi tiếp tục. Ngay cả việc quay video với những câu trả lời của “nữ tác giả VN” được hư cấu, gửi ảnh và các cuộc nói chuyện của “cô ta” cho các báo.

- Tôi vẫn phải tiếp diễn trò chơi này. Vì nó mở ra thêm một đề tài và bắt đầu có thêm những yếu tố mới. Khi tôi khai mào cú chơi khăm này thì tôi cũng phải kết thúc nó. Sau khi thừa nhận sự thật, tôi đã vạch kế hoạch đầu năm tới có thể sẽ viết một phóng sự về cú chơi khăm này.

HUYỀN TRANG chuyển ngữ

Tuổi trẻ