Phần 1: Làm việc tại Ba Lan
Nếu nói về nguyên tắc thì người nước ngoài mà xuất thân từ các nước không trong Liên minh Châu Âu đều phải cần xin được giấy phép thì mới có thể được làm việc hợp pháp tại Ba Lan. Khi có việc làm hợp pháp thì có cơ sở để xin được giấy phép cư trú. Sau 5 năm cư trú hợp pháp tại Ba Lan với cương vị để lao động thì có thể xin được định cư tại Ba Lan ( gọi là giấy phép cư trú lâu dài trong EU hoặc sẽ có giấy phép định cư vĩnh viễn).
Nếu người nước ngoài cứ làm việc bất hợp pháp thì không mang lợi ích gì cho người lao động và cho cả chủ cấp việc làm của người lao động đó. Nếu chủ cấp việc làm tuyển người nước ngoài vào làm việc bất hợp pháp thì có thể bị phạt tiền (ít nhất là 3000 zloty). Người lao động làm việc bất hợp pháp có thể bị trục xuất ra khỏi Ba Lan và cũng bị phạt tiền (ít nhất là 1000 zloty). Người lao động mà làm việc không có bảo hiểm xã hội là bị khi ốm đau hay là làm sao đó bất khả kháng thì chỉ có tự mình mà lo toan.
Giấy phép lao động
Chủ cấp việc làm phải xin giấy phép lao động ở Ba Lan cho người lao động. Sau khi xin được giấy như vậy thì chủ cấp việc làm phải đưa cho người lao động một bản giấy phép lao động, để mà nộp kèm khi xin giấy tờ cư trú.
Việc làm và cư trú hợp pháp
Để được làm việc hợp pháp tại Ba Lan thì người nước ngoài phải có đẩy đủ cả 2 điều kiện:
1. đang cư trú hợp pháp tại Ba Lan trên cơ sở có thẻ cư trú hoặc là visa
2. đang có giấy phép lao động hay là có khả năng được làm việc mà không cần phải xin cấp giấy phép lao động. Một loại giấy tờ phổ biến nhất thường hay có để cho phép làm việc mà không cần giấy phép lao động là: „Bản cam đoan sẽ cấp việc làm cho người nước ngoài”. Nếu các chủ cấp việc làm có dự định là sẽ tuyển người lao động là công dân các nước Ukraina, Bialarus, Nga, Moldovia và Gruzia thì có thể được đăng ký các giấy tờ này.
Có ba loại hợp đồng phổ biến nhất như sau:
. Hợp đồng lao động (Umowa o pracę);
. Hợp đồng giao việc (Umowa zlecenia);
. Hợp đồng theo sản phẩm (Umowa o dzieło).
Hợp đồng lao động là có lợi cho người lao động nhất. Hợp đồng như vậy phải được ký kết trong trường hợp là công việc đã được xác định rõ vào thời gian nào cụ thể trong ngày, do chủ cấp việc làm chỉ đạo, là tại trụ sở của chủ cấp việc làm hay là tại địa điểm nào đó mà chủ cấp việc làm xác định. Người lao động nếu có hợp đồng lao động thì được quyền được nghỉ phép trong mỗi năm là 20 ngày (khi đi nghỉ phép thì vẫn được hưởng lương bổng, khi làm việc thâm niên lâu năm thì số lượng ngày nghỉ phép sẽ càng tăng cao hơn), vẫn được hưởng lương khi ốm đau, được các cơ quan y tế giúp đỡ và được hưởng các lợi nhuận khác trong hệ thống bảo hiểm xã hội. Chủ cấp việc làm phải có trách nhiệm nộp tiền bảo hiểm xã hội hàng tháng cho người lao động, nộp vào cho hãng ZUS. (*)
Trước khi bắt đầu làm việc thì nhân viên phải đi khám sức khỏe và phải đi học một khóa đào tạo về an toàn lao động và vệ sinh dịch tễ.
Thời gian làm việc và nghỉ ngơi: Khi đi làm đầy đủ (cả biên chế) thì có nghĩa là làm 8 tiếng trong ngày và 40 tiếng trong tuần.
Khi người lao động làm việc ít nhất 6 tiếng trong ngày thì phải được nghỉ giải lao không dưới 15 phút và không phải làm bù thời gian giải lao này.
Ở Ba Lan thì có tồn tại mức lương tối thiểu (hiện nay là 984,15 zloty netto). Nếu ai tuyển người lao động với mức lương thấp hơn như vậy thì là bất hợp pháp.
Ủy ban Thanh tra Lao động Quốc gia có quyền đi kiểm tra các điều kiện làm việc. Cơ quan này có thể kiểm tra tại nơi làm việc và nếu phát hiện ra gì đó bất ổn thì có thể viết phiếu phạt cho chủ cấp việc làm với mức phạt từ 1000 zloty đến 2000 zloty, còn nếu thanh tra viết biên bản gửi lên tòa án thì tòa án có thể tuyên án mức phạt thậm chí đến 30.000 zloty.
Hợp đồng giao việc và hợp đồng theo sản phẩm là hợp đồng dân sự. Trong cả hai loại hợp đồng này thì người lao động được ít lợi nhuận hơn là khi có hợp đồng lao động. Hợp đồng giao việc có thể ký kết với người lao động nếu như người này có khả năng tự làm việc một mình mà không cần có sự kiểm tra của chủ cấp việc làm. Hợp đồng như vậy có thể thi hành tại nơi khác mà không cần làm ngay trong trụ sở của chủ cấp việc làm, người nhận làm hợp đồng như vậy có quyền tự xác định thời gian làm việc của mình để làm cho xong công việc đó. Vấn đề cơ bản của hợp đồng như vậy là cần phải cố gắng thi hành tốt các mệnh lệnh do chủ cấp việc làm đưa ra, chứ không phải xem kết quả cuối cùng của hoạt động đó. Người thi hành hợp đồng như vậy không có quyền đi nghỉ phép.
 |
| Ảnh chỉ mang tính minh họa |
Hợp đồng theo sản phẩm – Vấn đề cơ bản của hợp đồng này là phải thi hành nhiệm vụ, tức là kết quả cụ thể của một công việc. Công việc có thể tiến hành ở ngoài trụ sở của chủ cấp việc làm, không cần chủ cấp việc làm đứng kiểm tra. Người thi hành hợp đồng theo sản phẩm chỉ có trách nhiệm mang kết quả công việc với một số tính chất có xác định trong hợp đồng.
Trong trường hợp hợp đồng giao việc và hợp đồng theo sản phẩm thì thời gian mức độ làm việc là không cần phải xác định, người lao động không có quyền đi nghỉ phép và người lao động có thể bị sa thải dễ dàng hơn. Trong trường hợp tranh chấp với chủ cấp việc làm khi có các hợp đồng giao việc và hợp đồng theo sản phẩm thì tòa án dân sự là nơi có thẩm quyền giải quyết về tranh chấp. Khi nộp đơn lên tòa như vậy thì cần phải nhớ là có thể phải chịu chi phí xét xử và chi phí tòa án, mức vào khỏang 5% của giá trị đang tranh chấp, có nghĩa là thí dụ như tranh chấp tiền lương chưa được thanh toán chẳng hạn.
Tòa án có thể xác định quy chế làm việc
Các hợp đồng dân sự pháp luật (giao việc hay theo sản phẩm) thì cho người lao động có được ít quyền lợi hơn, do vậy các chủ hãng thường hay ký kết như vậy mà không chịu ký hợp đồng lao động. Nếu người lao động thi hành công việc mà việc này lại có tính chất quan hệ lao động (phải làm việc dưới sự giám sát, theo đúng thời gian xác định, làm tại địa điểm chủ cấp việc làm hay là tại nơi mà chủ hãng xác định) thì việc ký kết hợp đồng mà không phải là hợp đồng lao động thì sẽ là sự sai phạm. Người lao động có thể viết đơn lên tòa để đòi xác định lại quan hệ lao động. Nếu tòa án xét xử cho thắng cuộc thì chủ cấp việc làm phải trả bù tất cả các khỏan thuế ZUS bảo hiểm và các khỏan nợ nần khác, mà vẫn thường phải chi trả theo tiêu chuẩn quan hệ lao động và phải đối xử với người đang làm việc này như với người lao động bình thường.
BHP- An toàn và vệ sinh lao động
Không phụ thuộc vào lọai hợp đồng mà chủ cấp việc làm phải có trách nhiệm bảo đảm cung cấp mọi điều kiện về an toàn và vệ sinh lao động (BHP). Không chấp hành các nguyên tắc của BHP là phạm luật vi cảnh và chủ cấp việc làm có thể bị nhận phiếu phạt tiền.
Hợp đồng – viết thành văn bản
Hợp đồng liên quan đến việc làm phải được viết thành văn bản. Trước khi ký kết hợp đồng thì chủ cấp việc làm phải có trách nhiệm cung cấp bản dịch ra thành tiếng ngôn ngữ mà người nước ngoài có thể đọc và hiểu được. Nếu hợp đồng chưa được ký kết trước đó thì chủ cấp việc làm phải có trách nhiệm khẳng định trên giấy tờ về các thỏa thuận liên quan đến mọi điều kiện hợp đồng, muộn nhất là vào ngày đầu tiên khi bắt đầu đi làm. Nếu không hoàn thành trách nhiệm đó thì đó là phạm luật vi cảnh và có thể bị lĩnh biên bản phạt tiền thậm chí lên tới 30.000 zloty.
Lao động bất hợp pháp
Khi lao động bất hợp pháp thì người nước ngoài bị sự nguy hiểm là có thể bị trục xuất ra khỏi Ba Lan và phải nộp tiền phạt không dưới 1.000 zloty. Ai mà lao động bất hợp pháp thì không được nộp tiền bảo hiểm, không có quyền được hưởng trợ giúp y tế miễn phí, mà cũng không được nhận các khoản gì nếu như bị ốm đau. Trong trường hợp bị ốm đau thì người lao động bất hợp pháp thường phải tự xoay xở một mình với bệnh tật.
Người nước ngoài mặc dù lao động bất hợp pháp nhưng vẫn có một số quyền lợi. Ai làm việc là đều phải được nhận tiền lương như đã xác định. Nếu tiền lương chưa được thanh tóan thì vẫn có khả năng đòi chi trả. Thủ tục đòi chi trả tiền lương cần thiết sẽ được tiến hành trong tòa án lao động và hoàn toàn được miễn phí.
Muốn lập đơn kiện thì người nước ngoài có thể đến nhờ chuyên gia luật hay là nhờ một tổ chức phi chính phủ mà chuyên giúp đỡ người nước ngoài miễn phí về những thủ tục pháp lý cho người nước ngoài. Nếu trong tòa án đang có vụ án mà cần phải có sự có mặt trực tiếp của người nước ngoài thậm chí khi người này đang ở Ba Lan bất hợp pháp, thì chính đây lại là cơ sở để xin cho hợp thức hóa giấy tờ cư trú để có thể chờ đợi giải quyết xong cho vụ án, nhưng được nhận thẻ không dài quá 3 tháng một.
Phân biệt chủng tộc, tiếp đón tồi tệ
Tại Ba Lan thì cấm đoán mọi hình thức phân biệt chủng tộc vì lý do màu da, tôn giáo, dân tộc, xuất xứ thổ tộc hay là nguyên nhân quan điểm chính trị, tính chất phụ thuộc công đoàn hay là sự khác biệt là thích giới đồng tính. Ngoài ra thì có thể cho là bị phân biệt chủng tộc vì lý do là bị trả tiền lương không công bằng khi làm công việc như nhau, bị bỏ qua không cho đi đào tạo thêm hay là bị có hình thức bất công đối xử không đồng đều. Trong trường hợp bị phân biệt chủng tộc thì người lao động có thể viết đơn nộp lên tòa án dân sự, tòa án lao động hay là Cục Thanh tra Lao động Quốc gia. Ngoài ra thì cũng nên đến các cơ quan phi chính phủ chuyên giúp đỡ cho dân nhập cư để nhờ họ giúp đỡ.
Có thể thay đổi việc làm
Nếu sự hợp tác với một chủ cấp việc làm nào đó mà không được suôn sẻ thì có thể xin làm việc hợp pháp ở nơi khác. Đối với những người lao động mà cần phải có giấy phép lao động thì việc này là hơi phức tạp hơn, nhưng vẫn có thể xin đổi được.
Giấp phép lao động và cả bản cam đoan có dự định tuyển việc thì chỉ có giá trị cho chủ cấp việc làm và cho người nước ngoài cụ thể. Nếu giấy tờ này là cơ sở để xin hợp pháp cư trú thì trong trường hợp xin đổi việc làm khác thì người nước ngoài phải đi xin giấy phép cư trú tại Ba Lan mới khác. Chủ cấp việc làm mới sẽ phải xin được giấp phép lao động mới cho người lao động (hay là xin giấy đăng ký bản cam đoan mới về dự định tuyển việc – nếu nói về sự tuyển việc làm trong thời gian không quá 6 tháng hay là trong vòng 12 tháng liên tục tiếp theo).
Khi thay đổi chủ cấp việc làm thì cần phải xin giấp phép lao động mới, nhưng không cần phải xin giấy phép cư trú tại Ba Lan mới khác. Giấy phép cư trú cũ vẫn còn có hạn. Giấy phép cư trú có thể bị thu hồi lại nếu như chủ cấp việc làm thông báo cho Tỉnh trưởng biết về việc là người lao động thôi không làm việc ở đó nữa – nếu muốn tránh sự việc này thì người lao động tự mình phải báo cho Tỉnh trưởng biết, khi nhận được giấy phép lao động mới.
Tự mình phải lo cho an toàn
Tình huống đặc biệt nguy hiểm cho người nước ngoài là hiện tượng lợi dụng lao động hay là bị ép buộc làm gái mại dâm. Đó là những trường hợp lừa đảo, đe dọa hay là bị dùng vũ lực mục đích là lợi dụng dân nhập cư chỉ để làm lợi ích cho bản thân chủ. Trong những trường hợp như vậy thì khi sang Ba Lan cứ tưởng là sẽ có việc làm như mình mong đợi hoặc là tưởng sẽ có điều kiện tốt khác để làm việc, hóa ra là bị lợi dụng. Bạn phải thật cẩn thận, nếu như ai đó định tạm giữ quản lý giấy tờ của bạn.
Ép buộc người khác lao động là tội phạm. Đó có thể bị phân loại vào hạng tội phạm buôn người. Những nạn nhân của tình trạng buôn người có khả năng xin được giấy phép cư trú trong Ba Lan với điều kiện là phải bắt đầu hợp tác với công an. Lúc đó thì họ sẽ được nhân sự trợ giúp vế pháp lý và về cả vật chất. Nếu bạn là nạn nhân của hiện tượng buôn người thì bạn phải ngay lập tức đến bày tỏ với các cơ quan phi chính phủ chuyên giúp đỡ người nước ngoài ở Ba Lan.
Ngô Hoàng Minh (sưu tầm)