Theo nguồn tin tin cậy có 30 đoàn đại biểu nước ngoài đến dự lễ kỷ niệm với 19 thủ tướng. Thủ tướng Nga Putin, Thủ tướng Đức Merkel, Thủ tướng Ukraina Timoszenko, Thủ tướng Izrael Benjamin Netanjah. Mỹ do tướng James Jones Chủ tịch Hội đồng An Ninh quốc gia. Pháp có thủ tướng, Anh có ông Bộ trưởng Ngoại giao. Đoàn đại biểu Nga đông nhất 150 người. Đoàn Nga chiếm hết khách sạn Grand Hotel Sopot và được bảo vệ bởi Cục An ninh quốc gia. Riêng Thủ tướng Putin được bảo vệ tứ phía: trên bộ, từ biển lên, trên không xuống tạo một vùng an toàn. Chỉ những người có giấy vào cổng mới được đến gần. Không tiết lộ căn phòng của Thủ tướng nghỉ. Theo nguồn tin không chính thức Putin dạo phố bằng xe riêng, chở từ Nga sang. Ngoài ra còn có Hải quân, biên phòng và hơn một trăm nhân viên Cục bảo vệ của chính phủ túc trực. Thủ tướng của Ba Lan Tusk đã có cuộc nói chuyện trực tiếp „ mặt đối mặt ” với Thủ tướng Nga Putin. Đó là cuộc dạo bộ trên cầu Molo ở Sopot. Vấn đề Katyń là khó nhất, dù TT Putin không xin lỗi về vụ Katyń, nhưng đã được 2 thủ tướng nhất trí: Các bên cung cấp tài liệu cho nhau về vụ giết người ở Katyń. Thành lập nhóm các vấn đề khó ở mỗi quốc gia do Adam Rotfeld i Anatolij Torkunow là chủ tịch. Cuộc hội đàm chính đề cập vấn đề năng lượng (chủ yếu việc mua hơi đốt của Nga và phí vận chuyển hơi đốt qua Ba Lan), việc đi lại vùng biên giới không thị thực và giao thông tàu, thuyền vịnh Wiślan. Trong lễ kỷ niệm 70 năm bùng nổ chiến tranh TG thứ II, người đứng đầu các nước có bài phát biểu của mình: Thủ tướng BL có bài phát biểu đầu tiên. Ông nói: „Chúng ta gặp nhau ở đây để nhớ lại ai đã gây ra cuộc chiến, ai là kể giết người, ai là nạn nhân. Cuộc xâm lăng của Đức quốc xã, của Nga xô viết sang Ba lan, không phải chúng tôi lợi dụng nó để chống ai. Ai xuyên tạc lịch sử, người đó sẽ mang bất hạnh (dù đang mắn quyền hay sẽ nắm quyến). Vì vậy cần có sự tưởng niệm chân thực. Nếu có sự tưởng niệm chung của tất cả mọi người tham dự vào cuộc xung đột thảm khốc đó, như là sự đảm bảo không lặp lại như đã xẩy ra 70 năm về trước. Sự tưởng niệm- chính là kim chỉ nam cho người cầm quyền. Chúng tôi- những người BL hôm nay ở đây nhấn mạnh 2 chữ: „Trách nhiệm và sự thật”. Buổi gặp mặt này là dấu hiệu của hy vọng của sự thay đổi. Sự chờ đợi của chúng tôi về một thế giới tự do khỏi các chế độ đọc tài.”. „ Chúng tôi biết rằng sẽ có đồn thổi về việc xuyên tạc lịch sử, hoặc quá khứ cho mục đích chính trị. Sẽ có người, nhóm người công nhận việc giải thích, xuyên tạc, bóp méo hoặc nhắc lại là để đạt mục đích nào đó. Nhưng sự tưởng niệm được xem xét cẩn thận, không sai sự thật, không trong im lặng là điều kiện để thông cảm về những gì của quá khứ, là cách tốt nhất tạo sự hợp tác giữa các dân tộc.” Hiệp ước Nga Đức không còn là giả thuyết, dù có thể làm cho phía Nga có nhiều bức xúc, và ngỡ ngàng. Dù sao thì nó cũng là yếu tố dẫn đến việc bùng nổ chiến tranh vào ngày 01.09. Đức tấn công BL và 2 tuần sau Liên xô tấn công BL từ phía đông. Đó là quan điểm của BL, TT Tusk khẳng định. Mỗi người tự đánh giá làm sao tốt nhât vấn đề lịch sử, nhưng không ai có thể bác bỏ sự kiện có thật. Chúng ta không thể để mãi quan hệ hai nước lại xấu hơn quan hệ BL- Đức, Nga - Đức”.
 |
| Thủ tướng Đức - Angela Merkel |
Thủ tướng Đức Angela Merkel người phát biểu sau đó, bà thừa nhận rằng: „Cuộc xâm lăng của Đức sang Ba Lan làm cho nhân dân BL chịu thiệt hại nhất. Tôi nghiêng mình nước các nạn nhân, và nhiệm vụ của chúng tôi là chịu trách nhiệm về những gì đã xẩy cho người BL và người Do thái. Bà không quên nhắc lại việc người Đức bị đuổi cũng là tội ác. Người Đức đã thay đổi. Cám ơn người BL đã bắt tay họ sau sụp đổ CNCS và hợp tác trong khối NATO, đặc biệt công lao của Giáo hoàng Paweł Jan II.
 |
| Thủ tướng Nga - V. Putin |
Trước khi sang BL Pupin có bài viết cho báo „GW” gửi nhân dân BL. Ông viết: „ Không nên có ý đồ viết lại lịch sử. Bức tranh lịch sử không phải thứ sao lại rẻ tiền. Không còn đắn đo khi phê phán Hiệp ước „RIBBENTROP-MOŁOTOW", nhưng khi đó tất cả các nước đã hợp tác với bọn phát xít. Những người muốn chúng tôi thừa nhận một trong ngòi nổ chiến tranh là Hiệp ước Nga – Đức về việc không xâm lược ký ngày 23.08.1939 lại không đặt cho mình câu hỏi rất cơ bản, liệu Hiệp ước Wersal tổng kết chiến tranh TG lần thứ I đã để lại bao nhiêu thứ có thể „nổ chậm". Có phải vấn đề biên giới ở châu Âu đã có dấu hiệu căng thẳng trước ngày 01.09.1939 khá lâu? Có không việc xâm chiếm Áo, xâu xé Tiệp khắc không chỉ của Đức, mà có cả Hung và Ba Lan để phân chia lại châu Âu? Không thể tách riêng từng phần ra khỏi toàn bộ lịch sử chung và mối liên hệ về kinh tế, chính trị. Như vậy ta có đủ căn cứ để phê phán hiệp ước Mołotow-Ribbentrop. Cần biết rằng trước đó 1 năm Anh Pháp đã ký ở Monachium hiệp nước với Hitler, nó loại trừ mọi khả năng tạo mặt trận chung chống phát xít. Theo thỏa thuận này Ba Lan đã tham gia vào việc chia cắt Tiệp khắc 1938 và chiếm vùng Śląsk Cieszyński. Như vậy không thể nói Hiệp ước Nga - Đức là nguyên nhân duy nhất dẫn đến bùng nổ chiến tranh TG II”. Đề cập vấn đề Katyń Putin viết: „Nhân dân Nga mà số phận họ bị chế độ độc trị biến thể hiểu rất rõ nỗi đau của nhân dân BL gắn với vụ Katyń mà hàng ngàn lính BL đã ngã xuống. Chúng ta phải cùng nhau tưởng niệm các nạn nhân của tội ác này. Không chỉ có nghĩa trang ở Katyń, ở Miednoje, cũng như số lính Nga bị bắt làm tù binh trong chiến tranh 1920 đã trở thành biểu tượng chung của niềm thương tiếc và tha thứ cho nhau”. Ông Putin ca ngợi tất cả những người tham gia đã cùng nhân dân LX trong đó có người BL trong cuộc chiến chống phát xít Đức. Hãy khép lại trang lịch sử và viết tiếp trang sử mới. Ví dụ sự hòa hợp giữa Nga - Đức, Đức - Pháp. „Một thế giới dân chủ, đa cực đòi hỏi phải củng cố nền tảng nhân đạo trong quan hệ quốc tế, xóa bỏ sự thù hằn dân tộc và ý đồ vượt khuôn khổ của luật pháp. Theo Thủ tướng Putin, Nga – Ba Lan cần có gạch nối thật đậm, là hai nước lớn ở châu Âu, hãy tập trung cho tương lai thay vì nhắc về xung đột trong quá khứ. Bóng tối quá khứ không nên kéo dài để hạn chế sự hợp tác của hiện tại, càng không thể thiếu trong tương lai. Trách nhiệm của chúng ta đối với người đã khuất, đối với lịch sử là cố gắng hết mức để loại trừ quan hệ thiếu độ tin cậy và cho rằng là không thể khôi phục.Tất cả phụ thuộc vào chính chúng ta sao cho những gì tốt nhất, cái gì có thể gắn hai dân tộc được củng cố bằng những việc làm mới, xuất hiện dấu hiệu của logic sáng tạo. Lịch sử khách quan có nhiều mầu sắc, tất cả đều mắc sai lầm. Nếu một ai muốn tìm trong chiếc bánh mì cũ, nhỏ xíu những quả nho khô, còn để lại cho người khác những mẩu mì mốc xanh, thì sẽ còn gì là tốt đẹp”. Putin thừa nhận không có sự nhất trí hoàn toàn về đánh giá Chiến tranh TG thứ II giữa Nga và Ba Lan, nhưng có sự hiểu biết.
 |
| Tổng thống Ba Lan - L. Kaczynski |
Tổng thống Ba lan Kaczyński nói Ba Lan không cần rút bài học nhân nhượng. Ông khẳng định: „Hiệp ước giưa Stalin và Hitler 23 tháng 8 1939 - hiệp ước Ribbentrop-Mołotow là nguyên nhân gây bùng nổ chiến tranh TG lần thứ II. Điều này dễ hiểu vì sau khi công bố tài liệu lưu trữ các nhà sử gia không có khó khăn tìm ra sự thật”.
 |
| Hàng chục triệu người chết trong chiến tranh |
"Chỉ ra sự kiện châm ngòi một tai họa chưa đủ. Nguồn gốc sâu xa hơn là gì? Tại Sao Hitler và Stalin thỏa thuận được với nhau? Tại sao hợp đồng của họ mang lại kết cục bi thảm cho toàn châu Âu và thế giới? Nhiều người nói rằng: những nước thua trận trong chiến tranh thế giới thứ I lớn mạnh, đòi hỏi chia lại biên giới. Liệu có giải thích được hết không? Không, Hợp đồng Hitler - Stalin của chủ nghĩa bá quyền muốn đô hộ châu Âu và thế giới”- Tổng thống khẳng định. Có người hỏi: Liệu bây giờ có cần tranh luận về những sự kiện cách đây 70 năm? Câu trả lời là cần và nên chứ. Một trong những sự thật cổ xưa nhất của văn minh nói rằng: Các dân tộc khi mất đi sự tưởng niệm là làm mất cuộc sống. Sự hòa hợp và thông cảm giữa các dân tộc chỉ có thể nhờ vào sự thật. Không thể xây dựng một châu Âu với những giá trị chung, nếu mọi người không vất bỏ giả thuyết lịch sử được viết bởi chủ nghĩa độc trị mang ý đồ xấu và vất bỏ mọi giá trị. Sự tưởng niệm dựa trên sự thật và tự do là nền tảng của nền văn minh chúng ta…..” „ 25 triệu lính chết. Nhiều người còn nằm trên mảnh đất của BL: là lính hồng quân, người Nga, người Ukraina, Bạch Nga, Gruzia…, phi công của đồng minh, kể cả người Đức. Tưởng nhớ tất cả mọi người kể cả tù binh bị giết là cái chết của 42 triệu người. Đó là tội ác diệt chủng. Đó là Auschwitz i Katyń. Không bao giờ quên được điều này" – Tổng thống nhấn mạnh.
Ba Lan thành lập Cơ quan đăc biệt. Việc nghiên cứu tội ác ở Katyń cứ tiến hành, nhưng mọi người đã biết ai sẽ làm. Được bật đèn xanh theo lời hứa của TT Putin, rằng Nga sẽ cho xem những tài liệu lưu trữ liên quan đến Katyń theo nguyên tắc „có đi có lại”. Do vậy sẽ có cơ quan đặc biệt nghiên cứu tội ác ở Katyń. Việc giết hại ở Katyń phủ bức màn đen trong quan hệ Nga – Ba Lan. Vào năm 2004 sau 15 năm điều tra về việc này, Viện kiểm sát quân sự Nga đã đình chỉ, rút tất cả hồ sơ và ngừng điều tra. TT Tusk thông báo rằng, 2 bên chấp thuận việc lập nhóm các vấn đề hóc búa. Mỗi nước có một cơ quan để nghiên cứu về vấn đề Katyń và phản ảnh khách quan những vấn đề khác trong lịch sử 2 nước. Ở Ba La tên goi của cơ quan ấy là „Dom Spotkań ze Wspólną Historią” (Ngôi nhà gặp gỡ cùng chung lịch sử) do ông Adam Rotfeld là đồng chủ tịch.
Xuân Nhung tổng hợp