Đến nay vẫn chưa xác định được nguyên nhân đích thực vụ tai nạn máy bay ở Smoleńsk làm chết 96 người, trong đó có vợ chồng Tổng thống Kaczyński, nhiều cán bộ cao cấp của bộ máy nhà nước, quốc hội, quân đội, nhà thờ Ba Lan và đại diện các gia đình có người chết ở Katyń.
Người ta đưa ra hàng loạt giả thuyết để phân tích. Đó là các nguyên nhân khách quan: thời tiết xấu, các nguyên nhân kỹ thuật: máy bay cũ nát, đèn chiếu không đảm bảo độ sáng, sân bay lạc hậu, thiếu trang thiết bị cần thiết. Đó là các nguyên nhân chủ quan: phải chăng một âm mưu „ngầm” mưu sát tổng thống Ba Lan, đội bay chịu áp lực tâm lý – phải hạ cánh cho kịp giờ khai mạc, một quyết định sai lầm của cơ trưởng trong tích tắc v.v… Dù có đưa ra bao nhiêu lý do thì máy bay gặp nạn là do đội bay đã không tuân thủ những yêu cầu kỹ thuật của quy trình hạ cánh: không được hạ cánh trong điều kiện sương mù dày đặc mà tầm nhìn dưới mức cho phép, không đảm bảo độ cao tối thiểu 500m khi cách sân bay 6,1 km (quy trình hạ cánh). Những số liệu mà TVN24 lấy từ tài liệu ở sân bay Smoleńsk-Siewiernyj như sau: khi còn cách đường băng hạ cánh 1,1 km máy bay TU-154M phải ở độ cao 70 mét, nhưng nhiều khả năng chỉ dưới 50 mét, thậm chí hơn chục mét. Những thông số khác như tốc độ máy bay vào thời điểm ấy tất cả đã đưa đến quyết định sai lầm và không thể cứu vãn được. Một câu hỏi đặt ra là taị sao cơ trưởng Arkadiusz Protasiuk - một phi công dày dạn kinh nghiệm, có trên 3500 giờ bay an toàn, đã từng hạ cánh xuống sân bay Siewiernyj, thông thạo tiếng Nga, lại mạo hiểm hạ cánh ngày hôm đó khi mà trên máy bay có nguyên thủ quốc gia và nhiều cán bộ cao cấp, tài giỏi của nhà nước Ba Lan? Máy bay không có trục trặc về kỹ thuât, vậy đây có phải là một định mệnh không? Tại sao Ba Lan lại phải trả cái giá quá đắt cho vụ thảm sát ở Katyń một lần nữa? Lần thứ nhất 22 nghìn người Ba Lan gồm phần đông là sĩ quan, nhiều người thuộc tàng lớp trí thức đã bị thủ tiêu ở Katyń và một số địa điểm khác tại Nga. Vụ tai nạn máy bay ở Smoleńsk là vụ Katyń thứ 2, chưa từng xẩy ra sau thế chiến thứ II. Vụ giết hại người Ba Lan ở Katyń theo lệnh của Stalin (Tổng thống Medwiedew tuyên bố), còn người Nga thời điểm ấy có bị giết và số lượng bao nhiêu cũng không biết, không ai thừa nhận và tất cả đều bị che dấu. Đến nay khoảng 50 % người Nga mới biết đến vụ Katyń, còn trước 1990 thì chỉ khoảng 5-10%. Ba Lan biết về Katyń vào năm 1942 qua tài liệu của Đức, cả thời kỳ chính quyền cộng sản ở Ba lan không ai được công khai đề cập vụ Katyń. Phương Tây cũng im lặng dù biết hay không về vụ thảm sát này. Katyń là trở ngại lớn nhất trong quan hệ Ba Lan - Nga, đặc biệt từ sau 1989, là vấn đề gai góc nhất mỗi khi 2 nước có cơ hội tiếp xúc về ngoại giao. Trên thực tế chính phủ cầm quyền phái hữu của Ba Lan luôn chống Nga, ủng hộ các nước có biên giới với Nga, muốn các nước này vào khối NATO để cô lập Nga. Ba Lan phải mất 70 năm mới tìm được cách đưa vụ giết người ở Katyń ra ánh sáng.
Chính phủ Nga cũng đau đầu (nhờ thiện chí, có cái nhìn thực tế của những người đứng đầu nhà nước Nga từ Tổng thống Jesin, Putin đến Tổng thống Medwiedew) mong muốn giải quyết vụ Katyń để 2 dân tộc xích gần nhau hơn, thông cảm nhau hơn, khai thông quan hệ 2 nước vì lợi ích lâu dài. Phải chăng tinh thần dân tộc bị kích động quá mức cần thiết đã thôi thúc nhiều người phải thực hiện cuộc hành hương khó khăn và nguy hiểm được báo trước? Tiếng Katyń chưa „thấu trời” cao nên cần một hồi chuông mạnh mẽ nữa vang lên? Chưa có sức mạnh thần linh nào cứu vớt những oan hồn còn ẩn khuất nơi đây? Mọi sự dồn nén tinh thần, mọi ác cảm có định kiến làm tăng thêm nghi ngờ thiếu căn cứ. Nếu sân bay hôm đó đóng cửa, chắc chắn tai nạn không xẩy ra, 96 sinh mạng được giải cứu, nhưng nghi vấn về ngoại giao „thiếu thiện chí” lại bùng lên không có cơ hội được giải thích. Một cuộc hành hương với 96 nhân vật có chức sắc nhất của đảng PiS (còn may là Chủ tịch đảng PiS ông Jarosław Kaczyński anh em sinh đôi của tổng thống vì việc riêng của gia đình không đồng hành trong chuyến bay), của những người đang chuẩn bị ra ứng cử tổng thống của đảng SLD và đảng PSL trên một chuyến máy bay chỉ định hướng về một mục tiêu, mà tinh thần đã được „lên dây cót” cao độ che khuất tầm nhìn của ngay cả những cái đầu nhẵn bóng, chai sạn ( như một định mệnh) phải chăng là nguyên nhân gốc của tất cả các nguyên nhân đã đưa đến tai hoạ thảm khốc mà không có sức mạnh nào cưỡng lại được?
Sau tai nạn Smoleńsk hy vọng quan hệ hai nước Ba Lan, Nga sẽ gần nhau hơn, thông cảm và xem quá khứ là bài học lịch sử không cho phép lặp lại. Ba Lan sẽ có nhiều điều chỉnh cho việc tổ chức những chuyến đi bằng máy bay, đặc biệt cho lãnh đạo nhà nước ra nước ngoài. Ba Lan đã tổ chức lễ tang cho những người tử nạn quá chu đáo với tất cả các nghi lễ cần thiết thật bài bản. Trong xúc động buồn, thương về vụ tai nạn bất ngờ quá lớn, Ba lan tự hào vì vẫn đứng vững trên đôi chân của mình.