Năm 2012, tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) lãi 6.000 tỉ đồng. Các công ty sản xuất điện cũng lãi, kể cả các doanh nghiệp sản xuất điện từ than, bất kể giá than đã tăng 20-40% tùy loại kể từ ngày 15-9-2012. Nhưng không phải vì ngành điện đã có lãi lớn mà doanh nghiệp và người dân trút được mối lo tăng giá điện, ngược lại...
Chỉ có tăng và tăng!
Tại cuộc họp báo thường kỳ của Bộ Công Thương vào đầu tháng 12-2012, ông Đặng Huy Cường, Cục trưởng Cục Điều tiết điện lực, nói thẳng ra rằng: giá thành sản xuất điện những năm tới chỉ có tăng, không có giảm. Tuyên bố của ông Cường hàm ý giá bán lẻ điện sẽ chưa thể dừng tăng và trong thực tế, kể từ ngày 22-12-2012, giá điện đã tăng thêm 5%.
Ông Cường không nói rõ tình trạng “giá thành sản xuất điện chỉ có tăng, không có giảm” này sẽ kéo dài đến bao lâu và đâu là mức trần của giá bán lẻ điện? Nhưng, các số liệu cũng như phát biểu của lãnh đạo EVN trong những tuần lễ gần đây cho thấy, giá bán điện sẽ còn tiếp tục tăng, thậm chí có thể tăng mạnh, ít nhất là đến hết năm 2015. Đây là tin xấu đối với cộng đồng doanh nghiệp, và tất nhiên là cả người dân.
Yếu tố đầu tiên thúc đẩy giá điện tăng là giá than và khí thiên nhiên bán cho ngành điện tăng. Tại hội nghị tổng kết tình hình sản xuất kinh doanh điện của Tổng công ty Điện lực miền Nam diễn ra vào tuần trước, ông Hoàng Quốc Vượng, Chủ tịch Hội đồng thành viên EVN, cho biết chi phí phải trả thêm để mua than của tập đoàn Công nghiệp Than và Khoáng sản (TKV), do giá than tăng, năm 2013 sẽ là trên 6.000 tỉ đồng, năm 2014 khoảng 16.000 tỉ đồng và năm 2015 sẽ lên đến 21.000 tỉ đồng. “Thủ tướng Chính phủ đã chấp thuận giá than bán cho ngành điện tăng như vậy thì giá điện cũng phải điều chỉnh tăng thêm”, ông nói.
Cùng với than, giá khí thiên nhiên bán cho điện cũng đã có lộ trình tăng cụ thể. Từ 1-3-2011 giá khí bán cho điện đã tăng 35%, từ 3,5 đô la Mỹ/triệu BTU (BTU là đơn vị nhiệt lượng) lên 4,8 đô la Mỹ. Và, từ 1-3-2013 sẽ tăng tiếp lên 5,19 đô la Mỹ, sau đó tiếp tục tăng lên 5,39 đô la Mỹ rồi 5,61 đô la Mỹ/triệu BTU sau mỗi chu kỳ một năm... Đợt tăng giá năm 2011 đã làm chi phí EVN phải trả thêm cho nhà cung cấp khí trong hai năm 2011-2012 khoảng 3.800 tỉ đồng.
Lớn nhất là số tiền lỗ do chênh lệch tỷ giá và lỗ trong kinh doanh của hai năm 2010-2011 đã được Chính phủ đồng ý cho phân bổ vào giá bán điện trong bốn năm, từ 2012-2015. Theo EVN, số lỗ còn treo lại hiện còn trên 34.000 tỉ đồng, nghĩa là mỗi năm bình quân người tiêu dùng điện sẽ phải trả thêm trên 11.300 tỉ đồng nữa để trả nợ thay EVN.
Ngoài ra, ông Phạm Lê Thanh, Tổng giám đốc EVN, còn dự báo sẽ tăng thêm khoảng 6.000 tỉ đồng chi phí nữa do phải sử dụng dầu để phát điện, nhằm bù đắp mức thiếu hụt ước tính đến 2 tỉ kWh trong mùa khô 2013 ở khu vực phía Nam.
Cũng cần phải nói thêm, đợt tăng 5% giá bán lẻ điện vào 22-12-2012 giúp EVN tăng khoảng 7.000 tỉ đồng doanh thu trong năm nay. Từ đó, nếu đối chiếu với những con số về chi phí tăng thêm mà lãnh đạo EVN công bố ở trên, hẳn bạn đọc có thể dự đoán được sắp tới sẽ có thêm bao nhiêu lần tăng giá 5% như vậy nữa.
Cơ chế thị trường nửa vờiCơ chế giá bán điện, than, khí sẽ thực hiện theo thị trường. Đó là chủ trương của Nhà nước. Các lộ trình điều chỉnh giá than, khí thiên nhiên cung cấp cho ngành điện được xây dựng theo chủ trương đó. Và kết quả tất yếu là khi chi phí đầu vào tăng thì EVN cũng phải được tăng giá và quyền này đang nằm trong tay EVN, nếu mức tăng trong một lần không quá 5%.
Trước đây, ngành điện cũng như các chuyên gia của Ngân hàng Thế giới cho rằng, giá bán lẻ điện phải đạt 8 xu Mỹ/kWh thì ngành điện mới đủ sức thu hút các nhà đầu tư. Hiện nay, giá điện đã đạt 7 xu Mỹ/kWh và chỉ cần hai lần tăng 5% là đã xấp xỉ ngưỡng 8 xu Mỹ. Nhưng có lẽ đó vẫn chưa phải là mức trần của giá điện, khi mà nhiệt điện - nhóm có giá thành sản xuất cao, đang chiếm ngày càng lớn trong cơ cấu nguồn điện của Việt Nam.
Cần phải khẳng định, thực hiện giá điện theo cơ chế thị trường là việc phải làm. Nhưng, vấn đề đặt ra ở đây là các công ty điện cũng như EVN có thực sự chịu sự chi phối của thị trường chưa? Và, họ có thực sự bị thị trường thúc ép, phải cải tiến hiệu quả và chất lượng quản lý, để nâng cao khả năng cạnh tranh hay không? Câu trả lời chắc chắn là không.
Cho đến nay, những con số về giá thành, về chi phí sản xuất điện, than đều là của EVN, của TKV và các công ty điện tự công bố. Không ai biết đó có phải là con số thật hay không?
Từ năm 2010, theo yêu cầu của Chính phủ, EVN đã bắt đầu công bố giá thành điện. Số liệu của năm 2010 cho thấy, trong giá thành 1.180 đồng/kWh, phần chi phí cho truyền tải là 65,7 đồng/kWh; chi phí phân phối và bán lẻ 189,2 đồng/kWh. Đến năm 2011, hai thành phần của chi phí này lại rất khác biệt. Cụ thể, phí truyền tải tăng lên 73 đồng/kWh và phí phân phối, bán lẻ lên 216 đồng/kWh. Tại sao các chi phí này lại tăng nhiều như thế? Phải chăng đây là một trong những nguyên nhân làm cho năm 2011 EVN bị lỗ? Nên biết rằng, 1 đồng chi phí tăng lên nhân với gần 100 tỉ kWh điện thương phẩm là một con số rất lớn.
Ngoài ra, khách hàng của EVN còn phải cõng thêm chi phí tiền điện được EVN để lại dùng cho nội bộ. Năm 2012, con số này là trên 1,7 tỉ kWh (nên so với tổng lượng điện tiêu thụ của toàn xã hội). Câu hỏi đặt ra ở đây là nội bộ EVN có sử dụng điện tiết kiệm và hiệu quả chưa? Con số 1,7 tỉ kWh có hợp lý?
Bất cập rõ nét nhất trong ngành điện có lẽ là ở chi phí sản xuất của các nhà máy nhiệt điện chạy bằng than. Theo TKV, giá than bán cho ngành điện hiện chỉ bằng 70% giá thành sản xuất. Còn theo con số của ông Đinh Quang Tri, Phó tổng giám đốc EVN, nói cho báo chí biết, giá điện EVN mua của các công ty nhiệt điện là 1.280-1.300 đồng/kWh (tương đương khoảng 6,15-6,25 xu Mỹ/kWh). Nếu sắp tới giá than được nâng lên bằng với giá thành, tính theo suất tiêu hao than để sản xuất điện, thì giá thành nhiệt điện chạy bằng than sẽ phải tăng thêm khoảng 150 đồng/kWh (lên xấp xỉ 7 xu Mỹ/kWh). Còn giá EVN mua của Trung Quốc chỉ có 6,02 xu Mỹ/kWh, trong khi giá than TKV xuất bán cho các công ty Trung Quốc cao hơn gần gấp đôi so với các công ty điện trong nước. Ngoài ra, để bán điện cho Việt Nam, họ còn phải chịu toàn bộ chi phí tổn thất điện năng trên đường truyền tải từ nơi sản xuất đến biên giới. Có thể nói, người tiêu dùng điện Việt Nam đang phải trả giá cho sự kém hiệu quả của các nhà máy điện.
Ngoài ra, cũng cần nhắc đến con số 6.000 tỉ đồng chi phí dự kiến tăng thêm trong năm 2013 mà ông Phạm Lê Thanh nói là do phải huy động nguồn phát điện chạy bằng dầu để bù đắp thiếu hụt điện cho miền Nam.
Hầu như năm nào cũng có loại chi phí này, chỉ khác nhau ở chỗ nhiều hay ít mà thôi. Nhưng điều đáng nói là trong khi thị trường thiếu điện, phải huy động nguồn phát chạy bằng dầu với giá rất đắt, đến 4.000-5.000 đồng/kWh, thì EVN vẫn xuất khẩu điện. Năm 2012 EVN xuất khẩu sang Campuchia, Lào 1,55 tỉ kWh. Dự kiến năm 2013 EVN sẽ xuất khẩu sang Campuchia 1,26 tỉ kWh. Vì sao không giảm xuất khẩu để ưu tiên đáp ứng nhu cầu trong nước? Nếu đây là hoạt động không nhằm mục tiêu kinh tế, mà phục vụ cho mục tiêu chính trị, thì Nhà nước nên chi trả số tiền chênh lệch do phải huy động nguồn điện chạy bằng dầu, đừng để doanh nghiệp và người dân phải gánh.
Tóm lại, thực hiện cơ chế giá điện, than... theo thị trường chỉ thực sự phát huy tác dụng tốt cho nền kinh tế khi EVN, TKV và các công ty sản xuất điện khác được đặt trong môi trường cạnh tranh thực sự. Bằng không nó sẽ phản tác dụng. Điện, than là những mặt hàng chiến lược, nếu bắt các doanh nghiệp phải mua với giá không phải theo thị trường, mà theo kiểu áp đặt của người nằm vị thế độc quyền, thì họ sẽ khó mà tồn tại. Và, nếu doanh nghiệp - khách hàng của ngành điện và than, không thể tồn tại và phát triển, thì ngành điện, ngành than cũng khó mà sống khỏe.
Tấn Đức (TBKTSG)