Tháng 8-2011, ông Hoàng Quốc Vượng đang là Thứ trưởng Bộ Công Thương phụ trách lĩnh vực điện, khi công bố Quy hoạch điện VII (2011-2020) đã nhấn mạnh phấn đấu đến năm 2020, giá điện sẽ ở mức 8-9 cent/kWh. Nhưng chỉ hơn 1 năm sau đó, giá điện bình quân năm 2013 mà EVN bán ra đã đạt mức 7,92 cent (tính cả thuế GTGT). Vậy là lộ trình tăng giá lẽ ra làm trong 10 năm đã “hoàn thành” sớm hơn đến bảy năm.
Một dự án thi công lưới điện ngầm 220 KV. Đến nay, việc minh bạch hiệu quả sản xuất kinh doanh ở tập đoàn Điện lực Việt Nam vẫn chưa có lời giải.
Đâu là giá thực?
Thời điểm tháng 11-2011, giá điện bình quân khoảng hơn 5 cent/kWh. Ngày 24-11-2011, tại diễn đàn Quốc hội, Phó thủ tướng Hoàng Trung Hải cho biết giá bán điện bình quân ở thời điểm đó là 5,6 cent/kWh và cuối kỳ quy hoạch tổng sơ đồ VII sẽ đạt mức 9,6 cent. Chính phủ đã chuẩn bị lộ trình cụ thể cho việc đưa giá điện tăng dần theo cơ chế thị trường bằng cách công bố các thông tin về ngành điện, từ lỗ do sản xuất kinh doanh là bao nhiêu đến lỗ do tỷ giá là chừng nào... nhằm kêu gọi sự đồng thuận của người tiêu dùng cho mỗi đợt tăng giá.
Nhưng các con số lỗ, bù lỗ ấy đến nay không thể che khuất được lợi nhuận đang gia tăng trong ngành điện, đặc biệt ở các doanh nghiệp thuộc EVN. Dù vậy, người tiêu dùng đã phải trả tiền điện giá cao sớm hơn lộ trình trước bảy năm mà không có sự lựa chọn nào khác. Họ cũng không biết được giá đó được cấu thành ra sao, cơ sở nào dẫn đến các bước nhảy vọt về giá trước nhiều năm như vậy.
Báo cáo của EVN năm 2012 cho biết, giá bán điện bình quân ước đạt 1.361 đồng/kWh, cộng với 10% thuế GTGT cho mỗi hóa đơn điện (bình quân) thì giá thành EVN bán cho người tiêu dùng năm 2012 tương đương 7,48 cent/kWh. Tương tự, giá bình quân năm 2013 là 1.459 đồng/kWh, tính cả thuế tương đương 7,92 cent/kWh, áp dụng từ ngày 20-12-2012. Tức là năm 2013, nếu EVN tiếp tục lộ trình tăng giá (đến 2015) nhằm bù các khoản lỗ trước đó như Phó tổng giám đốc EVN Đinh Quang Tri đã tuyên bố thì giá điện còn bỏ xa các con số vừa nêu trên.
Ở đây cũng cần nhấn mạnh đó là giá điện bình quân thực tế người tiêu dùng phải trả, không phải giá bình quân mà EVN công bố vì trong hóa đơn điện hàng tháng có nhiều bậc thang giá lũy tiến và hầu như ít hộ gia đình ở nông thôn và thành thị (trừ một số ít các hộ rất nghèo được trợ giá 100 kWh đầu) có thể mua được điện với giá thấp nhất.
Lý do lớn nhất của các đợt tăng giá điện trong hai năm gần đây là để bù lỗ cho EVN nhằm cân đối tài chính, tiếp tục đầu tư. Chính phủ yêu cầu EVN trong vòng hai năm 2012, 2013 phân bổ hết lỗ do sản xuất kinh doanh. Và chỉ cần hai đợt tăng giá điện năm 2012, số lỗ do mua điện giá cao đã được bù đủ. Đợt tăng giá hồi tháng 7, EVN thu thêm được 3.900 tỉ đồng, trong khi số thực lỗ năm 2011 của tập đoàn là 3.500 tỉ đồng. Năm 2010, họ lỗ 8.000 tỉ thì đợt tăng giá từ 20-12-2012 đã mang về thêm 7.000 tỉ đồng.
Như vậy vấn đề còn lại của EVN là số lỗ do tỷ giá 26.700 tỉ, hiện đã được Chính phủ phân bổ cho bốn năm (2012-2015). Với tình hình kinh doanh khá thuận lợi hiện nay (không phải gánh các khoản nợ hàng ngàn tỉ sau khi chuyển giao EVN Telecom) và việc chia nhỏ các đợt tăng giá điện 5% để “lách” các quy định ở Thông tư 24 về giá bán điện, khả năng cân bằng tài chính ở EVN là trong tầm tay. Vấn đề ở chỗ người tiêu dùng đã bị EVN đẩy vào cuộc đua tăng tốc bù lỗ mà việc minh bạch hiệu quả sản xuất kinh doanh ở EVN năm 2012 còn là một dấu hỏi.
Ngại báo lãi?
Vì sao báo cáo năm 2012 của EVN đã không dám đưa ra con số lợi nhuận cụ thể của tập đoàn trước kiểm toán mà chỉ thông tin ngắn gọn rằng doanh thu ước tính 143.400 tỉ đồng, kinh doanh có lãi và giảm lỗ lũy kế các năm trước được 3.500 tỉ đồng? Trong khi đó, việc minh bạch kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh điện là quy định bắt buộc tại Thông tư 24. Mặt khác, nếu EVN bị dư luận lên án mấy năm gần đây về việc làm ăn thua lỗ, và năm 2012 bắt đầu có lãi, thì việc gì phải giấu kín lợi nhuận thay vì ghi nhận những nỗ lực nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh.
Nhiều câu hỏi đặt ra xung quanh việc EVN và các công ty phát điện (hầu hết là thủy điện) do EVN nắm cổ phần hoặc cổ phần chi phối thực tế đã lãi lớn. Một chuyên gia năng lượng từng chấp bút trong quy hoạch tổng sơ đồ VII nói rằng: “Đầu tư vào ngành điện bắt đầu sinh lợi thực sự và sinh lợi sớm hơn dự tính. Vấn đề là lợi nhuận chảy vào đâu mà thôi”.
Lý do ở chỗ tổng công suất phát điện hiện nay vào khoảng 2.500-2.600 MW thì trong đó, một nửa là các nhà máy đã hoàn thành khấu hao nên có bán điện giá rẻ cũng không bị lỗ. Đó cũng là sự thật mà một cựu lãnh đạo Thủy điện Hòa Bình thổ lộ. Với tổng sản lượng điện phát hàng năm rất lớn nên Thủy điện Hòa Bình dù là nhà máy điện đa mục tiêu (phát điện và cắt lũ) chỉ cần bán điện với giá 150 đồng/kWh cũng thu được hàng trăm tỉ lợi nhuận vì đã hết khấu hao.
Thực tế là năm 2012, hàng loạt các công ty thủy điện thuộc EVN hoặc EVN có cổ phần đều báo lãi. Như Thủy điện Vĩnh Sơn - Sông Hinh ước lợi nhuận sau thuế khoảng 360 tỉ đồng, tương đương mức lãi năm 2011. Họ còn nguồn tài chính dồi dào hơn 100 tỉ đồng cho EVN vay để lấy lãi.
Nhiều công ty khác như Thủy điện Thác Bà chỉ tính kết quả kinh doanh chín tháng đầu năm 2012 đã có lợi nhuận tăng 303,5% so với cùng kỳ năm trước. Ngay cả năm 2011, khi tập đoàn mẹ lỗ thì nhiều công ty con hoặc có phần vốn của EVN vẫn lãi lớn. Liệu có sự “chuyển giá” nào giữa EVN với các công ty con và công ty mà EVN có cổ phần, khi mà tập đoàn mẹ lỗ mà các công ty con vẫn lãi? Hoặc tập đoàn mẹ lãi ít mà các công ty con lãi nhiều?
Nhìn kết quả kinh doanh của EVN và các công ty bên dưới, đã đến lúc các nhà đầu tư quay lại với ngành điện chưa? Câu hỏi của TBKTSG nhận được cái lắc đầu của nhiều nhà đầu tư độc lập (IPP). Họ phân tích rằng hiện vẫn còn hơn 50% nguồn phát là từ các nhà máy của EVN hoặc EVN chi phối vốn nên cơ hội bán điện giá cao cho EVN là rất ít, đặc biệt là khi thị trường phát điện cạnh tranh chỉ cho phép chào giá cạnh tranh 5% sản lượng vào các giờ nhất định và 95% còn lại phải bán theo hợp đồng ký sẵn.
Cả năm 2012, chỉ có 10 nhà máy thủy điện nhỏ dưới 30 MW (trong số hàng trăm các nhà máy điện) được điều chỉnh giá bán tăng 10% so với năm trước. Suy cho cùng, ở thị trường điện, ai có lợi? Câu trả lời đã rất rõ.
Ngọc Lan (TBKTSG) Ông Nguyễn Như Khuê, Tổng giám đốc Công ty Bao bì RKW Lotus Ltd:
Nếu giá điện tăng thêm 10%, chi phí sản xuất sẽ tăng thêm 2%Chi phí trực tiếp công ty phải trả cho việc tăng giá điện trong thời gian qua đã khá cao. Vừa qua, công ty đã tốn thêm khoảng 9 tỉ đồng cho việc tăng giá điện giữa hai năm 2011 và 2012. Tuy nhiên, chi phí gián tiếp lại lớn hơn nhiều vì việc tăng giá điện đã đẩy các chi phí khác tăng theo, như giá nguyên phụ liệu, như thùng carton, in ấn...
Năm nay, nếu giá điện tăng thêm 10% thì chi phí sản xuất sẽ đội thêm lên khoảng 2% - một con số không hề nhỏ trong bối cảnh khó khăn hiện nay. Và không chỉ có giá điện, các chi phí khác như lao động, xăng dầu... đều tăng.
Ông Mai Anh Tài, Giám đốc chi nhánh Công ty cổ phần Xi măng
Thăng Long tại TPHCM:
Điện tăng bao nhiêu, doanh nghiệp lỗ bấy nhiêuNếu giá điện tiếp tục tăng thêm trong năm 2013 thì doanh nghiệp chẳng biết tính toán ra sao. Giá điện chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí sản xuất clinker, còn trong nghiền xi măng thì giá điện chiếm 7-8% giá thành. Do giá bán xi măng rất khó tăng vì cung đã lớn hơn cầu rất nhiều, nên giá điện tăng bao nhiêu thì doanh nghiệp sản xuất xi măng sẽ lỗ bấy nhiêu.
Ông Đỗ Duy Thái, Tổng giám đốc Tổng công ty Thép Việt:
Đã hết cách xoay xởHiện nay nhiều doanh nghiệp thép đang rất khó khăn, chỉ chạy trên dưới 50% công suất. Năm 2013 dự báo không có gì sáng sủa hơn. Tất cả những phương án chống chọi với khó khăn như chuyển sang sản xuất giờ thấp điểm để giảm áp lực điện, tiết kiệm chi phí sản xuất, bố trí lại công nhân... đều đã được doanh nghiệp áp dụng hết rồi, giờ nếu phải gánh thêm khoản chi phí nào thì doanh nghiệp đã khó sẽ càng thêm khó mà thôi.
Ông Nguyễn Văn Châu, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần
Thúy Đạt (kéo sợi, may mặc):
Khó cạnh tranh để xuất khẩuViệc tăng giá điện thường gây nhiều khó khăn cho doanh nghiệp xuất khẩu. Hiện chi phí điện chiếm 13-15% giá thành sản xuất của công ty. Do giá thành cao, nên sản phẩm của công ty khó cạnh tranh về giá với các sản phẩm khác trong khu vực. Năm rồi, doanh số của công ty tăng, nhưng lợi nhuận không có. Nếu giá điện tiếp tục tăng thì doanh nghiệp chỉ còn cách là cố gắng tiết kiệm, chứ chẳng biết làm gì khác.