| Sông Potomac. Ảnh : Vinh Quang. |
Nghỉ "resort", giá... 5 đô
Vừa chân ướt chân ráo sang đến Mỹ, chưa biết thăm đâu, thì tôi được người bạn đưa đi Great Falls (suối đầu nguồn) trên sông Potomac.
Vùng Virginia nổi tiếng với phong cảnh đẹp, có nhiều rừng cây xanh mướt trong chiều tà. Nắng vàng rực rỡ, không khí mát mẻ, khu rừng ôn đới bao quanh tràn đầy sức sống. Sông Potomac kéo dài gần 400 miles (600km), chảy qua các bang Virginia, Maryland, và Thủ đô Washington DC. Sông không lớn lắm, khá ngắn nếu so với sông Hồng hay sông Mekong.
Qua thủ đô DC, dòng sông thơ mộng, hiền hòa chảy dưới cầu Key Bridge, cảng du thuyền Harbor, và hòn đảo bảo tồn thiên nhiên mang tên cựu tổng thống Franklin Roosevelt. Nước trong xanh, khá sạch, dù có hàng triệu người sinh sống đôi bờ.
Nhiều khách Việt tới DC đều nhớ tên Potomac, trong đó có trung tâm mua sắm nổi tiếng Potomac Mills bên bang Virginia, với đủ loại hàng hóa cao cấp giá phải chăng.
Thác Great Falls trên sông Potomac là một đoạn sông có độ dốc tương đối khoảng gần 80 ft (24m). Nơi đây lòng sông toàn những tảng đá liền khối lởm chởm, chia cắt dòng chảy và tạo lên một đoạn thác trông thật dữ dằn, nhưng phù hợp cho những tay chèo thuyền mạo hiểm thuộc hàng chuyên nghiệp.
Great Falls trên sông Potomac. Ảnh : Vinh Quang
Tháng 5 là thời điểm mùa cạn của sông Potomac nhưng nước vẫn tràn trề, chẳng giống chút nào với cảnh đáng thương của con sông Hồng cạn kiệt trơ đáy mùa này. Cánh rừng trải dài, xanh mướt, không thấy một bóng nhà bao quanh sông Potomac, đó là sự khác biệt với châu thổ sông Hồng, thường có nhà cửa trù phú bên sông.
Vào Great Falls, mỗi xe ô tô trả vé 5 đôla vào cửa. Đường đi, khu dạo bộ, các điểm ngắm thác đến nơi cắm trại đều được bố trí sao cho đơn giản nhất, tự nhiên nhất. Người thăm quan có thể cắm trại, vui chơi, tự làm barbecue (thịt nướng) và ngủ đêm trong rừng cho tối đa 3 ngày với một vé vào cửa 5 đô la. Quá rẻ, gần như miễn phí. Lũ trẻ vui đùa, chạy ngược xuôi, leo trèo thỏa thích. Chúng thậm chí còn rủ tôi chơi trò ú tìm trong rừng.
Ở Hà Nội, để có được địa điểm ngắm cảnh và vui chơi na ná thế này, bạn sẽ phải lên tận Ba vì hoặc Tam đảo, vào những khu resort tư nhân với giá lên tới cả trăm đô.
Hôm tôi đến là ngày nghỉ nên có khá đông người đến dạo chơi và ngắm Great Falls. Người bạn kể, vào mùa thu, rừng cây thay lá, chuyển sang mầu vàng rực. Khách thăm đông hơn nhiều, đôi khi mất cả tiếng trên xe hơi mới tới được cổng.
| Khung cảnh thanh bình. Ảnh : Vinh Quang. |
Dọc theo các lối đi chính và điểm ngắm cảnh thỉnh thoảng lại có một bảng tin mô tả về dòng sông. Qua những thông tin gắn gọn nhưng súc tích khách thăm quan có thể nhanh chóng hiểu rõ về độ dài, lưu vực, cơ quan quản lý, các loài thủy sinh, lịch sử khai thác con sông, cũng như tầm quan trọng của nó với môi sinh nơi đây.
Thật bất ngờ, trùng với năm sinh của tôi (1972), trên thượng nguồn này đã có một trận lũ lịch sử, nước dâng cao hàng chục mét khi tuyết tan đột ngột, và kèm theo mưa lớn. Thật khó có thể hình dung mức độ dữ tợn của dòng lũ nếu bạn không cận cảnh nhìn dòng sông và đứng cạnh bảng độ cao nước lũ lịch sử. Hẳn Potomac không kém dữ tợn như sông Hồng vào mùa lũ.
Potomac có một bảng thông tin về loài thủy sinh. Dưới sông có những loài cá đặc biệt mà chỉ thượng nguồn mới có. Nguồn thủy sản này từng là thực phẩm dồi dào cho người dân Mỹ di cư vùng hạ lưu sông thời xưa.
Xây kênh vượt thác riêng cho cá
So với sông Hồng và sông Mekong, số lượng và chủng loại thủy sản ở đây thua xa. Vậy lý do gì người ta khắc biển ghi tên chúng một cách cẩn thận và chu đáo đến thế. Có hai việc được nhấn mạnh trên bảng thông tin cho du khách là việc xây kênh vượt thác riêng cho cá tại những đập tràn dâng nước và hoạt động thả cá giống định kỳ trở lại sông Potomac. Tất cả chỉ để một mục tiêu duy nhất: gìn giữ một dòng sông sống như nó vốn có. Và gìn giữ một phong cảnh tuyệt trần cho các thế hệ người dân sinh sống bên sông.
Quãng hơn hai chục năm trước, sông Hồng vẫn còn là cả một vựa cá tôm. Hồi bé, tôi theo bố thả đó tôm trên sông Hồng để cải thiện bữa ăn, kiểu khai thác truyền thống của người nghèo. Mùa hè quãng tháng 7 âm, ngoài việc chạy lũ sông Hồng là một việc mà ai cũng phải lo nghĩ, thì việc đi úp cá đẻ hay giăng lưới trên những bãi bồi rậm cỏ ven sông lại là một thú vui bất tận khác.
Ngày ấy, tôm, các loại cá trắm, chép, măng, thờn bơn, lăng trên sông Hồng nhiều vô kể. Người ta vớt được hàng tấn cá giống bé mới nở. Không chỉ có cá, sông Hồng còn rất nổi tiếng vì có nhiều loài thủy cầm sinh sống. Khi còn bé, tôi được kể về những con giang cao to như người thường kiếm ăn trên bãi giữa. Tôi cũng đã mục kích hàng đàn sâm cầm, thả mình kín đặc trôi theo sông. Mỗi khi có thuyền đò đi ngang, chúng rào rào cất cánh bay ngược sông để rồi lại tiếp tục thả mình trôi xuôi.
Khi ấy, chiều chiều tôi vẫn ngồi bờ đê ngắm nhìn những cột buồm nâu chạy vắt chéo, qua lại trên sông, dùng sức gió chứ không phải xà lan máy nổ như bây giờ.
Khi đời sống người dân khá hơn, nhu cầu cá sông cho các nhà hàng đặc sản tăng mạnh, cá tôm, đặc biệt là những loài đặc hữu bắt được trên sông Hồng như cá lăng đã vợi hẳn, hầu như không còn thấy xuất hiện trong các phiên chợ sáng ở làng tôi nữa. Nguồn lợi thủy sản của sông Hồng tưởng như vô tận giờ đã hết vì người ta đã chỉ quan tâm đến việc khai thác nó một cách tối đa.
Mấy ngày trước, tôi đọc được nhiều bài báo thuộc diện khám phá kể về những loài thủy sinh đặc biệt của sông Hồng như rùa lớn mai mềm (người ta gọi là giải), cá Lăng, cá Chiên… mới thấy hết được số phận nghiệt ngã và đáng thương của chúng.
Trên báo, dường như để câu khách người ra gán cho chúng những cái tên dữ tợn: nào thủy quái, bò sông. Họ miêu tả kỹ những cách đánh bắt khác người và khai thác đến kiệt quệ những loài này.
Người Việt sẵn có máu thích ăn đồ đặc sản, nên báo chí tả cá sông như thủy quái hung tợn cần chế ngự, miêu tả sinh động mức độ ngon bổ dưỡng của chúng cũng như giá trị kinh tế của hàng đặc sản mà không có lời nào kêu gọi bảo vệ gìn giữ. Mới hiểu tại sao thủy sản bị săn bắt đến kiệt quệ và nhiều loài tuyệt chủng.
Đầu nguồn sông Hồng đoạn chảy qua Việt Nam, vùng Tây Bắc hùng vĩ đã từng là những cánh rừng nhiệt đới bạt ngàn với đủ mọi muông thú hổ báo. Tỷ lệ rừng trung bình trước khi nước nhà độc lập cao tới trên 60%. Đây chính là nguồn đảm bảo vững chắc cho sông Hồng luôn đầy nước và tôm cá thời nửa đầu thế kỷ 20.
| Bên bờ Potomac. Ảnh : Vinh Quang. |
Đọc vài dòng về lịch sử Great Falls mới biết đây từng là đầu nguồn nước cho những con kênh phục vụ giao thông đường thủy nối thẳng đến tận thị trấn Georgetown của thủ đô Washington DC. Hơn 200 năm trước, chính người sáng lập ra nước Mỹ, Tổng thống George Washington là người ký quyết định cho xây dựng những đoạn kênh chạy dọc sông phục vụ cho vận chuyển hàng hóa, phát triển kinh tế giữa các vùng đất của Maryland và West Virginia, khi đó đã được coi là tiền tuyến của Hoa Kỳ. Chính quyền hai bang Maryland và Virginia đã ngồi thương thảo và thống nhất với nhau cách cùng nhau bảo vệ và khai thác con sông.
Truyền thống đó vẫn còn tiếp diễn cho đến ngày nay. Những con kênh xưa kia ngày nay đã không còn hoạt động nhưng dấu vết của nó vẫn còn nguyên và được bảo vệ. Phía hạ nguồn, vẫn còn kênh đầy nước và các con thuyền cổ xưa trên đoạn chảy qua thị trấn Georgetown. Vận chuyển hành hóa không còn là chức năng của nước sông Potomac nhưng người ta vẫn giữ gìn hình ảnh đó như là một lời nhắc nhở về giá trị của dòng sông với cuộc mưu sinh của con người.
Ngày nay, việc khai thác cá quy mô như xưa làm thực phẩm trên sông Potomac không còn nhưng người ta vẫn thả cá trở lại cho dòng sông. Thấp thoáng vẫn thấy bóng hươu nai chạy dọc sông từ thượng nguồn Virginia đến tận vịnh Chesapeake nơi cửa sông.
Hãy đối xử tử tế với dòng sông!
Nền kinh tế Mỹ dẫu đã phát triển đến cả trăm lần so với xưa kia nhưng hình ảnh và cuộc sống tự nhiên của dòng sông vẫn không đổi. Potomac đã có một quá khứ và tương lai vững chắc với người dân vùng đất này.
Một dòng sông chết là dòng sông không có sự sống trong nó. Một dòng sông có thể có nước nhưng không thể là nước của sông Thị Vải hay sông Tô Lịch. Một dòng sông có thể còn cá, còn tôm nhưng không thể là dòng sông đang cạn khô đáy phá vỡ hết lịch sử cạn nước này đến lịch sử cạn nước khác và cá tôm thì bị khai thác đến tận diệt như sông Hồng.
Tất cả là đều do con người chúng ta tạo ra. Vậy phải đối xử với dòng sông của chúng ta như nào? Hãy nhìn cách con người ở tận hai đầu của trái đất đối đãi với con sông của họ bạn sẽ thấy câu trả lời.
Trong ngõ nhà tôi, tôi không thể đòi hỏi hàng xóm tôn trọng và gìn giữ vệ sinh chung của ngõ đi nếu tôi làm điều ngược lại. Cũng vậy, chúng ta không thể đòi hỏi các quốc gia láng giềng gìn giữ, tôn trọng dòng sông nơi chảy qua đất họ nếu ta không biết gìn giữ và tôn trọng đoạn sông chảy qua đất mình.
Hãy gìn giữ, bảo vệ và nuôi dưỡng dòng sông quê hương trước khi kêu gọi các quốc gia láng giềng về cách bảo vệ và khai thác bền vững dòng sông chung, giống như cách mà hai bang Maryland và Virginia đã làm. Chỉ đến khi ấy số phận của những con sông quê Việt Nam như Mekong, hay sông Hồng mới được đảm bảo.
| Thu vàng bên dòng Potomac. Ảnh : Vinh Quang. |
Trước khi rời Great Falls, tôi đã kịp đọc một đoạn tin mà chính quyền và người dân nơi đây muốn gửi gắm: “Với chúng tôi dòng sông vẫn vô cùng quan trọng theo nhiều cách. Hầu hết người dân ở khu vực thủ đô Washington DC vẫn đang phụ thuộc vào sông Potomac như là một nguồn nước uống của họ. Hàng triệu người nữa thấy dòng sông như là một nơi họ lấy lại sức sống, là họ nơi trốn khỏi cuộc sống bận rộn hàng ngày. Vậy mối QUAN HỆ của bạn với dòng sông Potomac là gì?”
Tôi may mắn vì chỉ là khách qua đường nhưng đã được chiêm ngưỡng vẻ đẹp thuần khiết của dòng sông. Được biết về những giá trị quý báu mà Potomac nhỏ bé này mang lại cho con người. Và quan trọng hơn là được một bài học về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.
Đừng phát biểu đao to búa lớn gì, hãy đối xử tử tế với con sông quê hương như một con người. Và bạn sẽ được dòng sông trả lại những giá trị vô giá như sông Potomac đang mang lại cho cộng đồng nơi đây.