Chiều 8/12, bế mạc Hội nghị Nhóm tư vấn các nhà tài trợ (CG 2010), Bộ trưởng KHĐT Võ Hồng Phúc đã công bố tổng số vốn các nhà tài trợ cam kết dành cho Việt Nam năm tới là 7,9 tỷ USD, giảm nhẹ so với con số 8 tỷ USD đưa ra năm ngoái.
Như vậy, tổng số tiền mà các nhà tài trợ cam kết cho Việt Nam qua các kỳ CG từ trước đến nay là 64 tỷ USD.
Trả lời báo chí, ông Hồ Quang Minh, Vụ trưởng Vụ Kinh tế Đối ngoại (Bộ KH&ĐT) cho rằng đây là xu hướng chung, khi Việt Nam trở thành nước có thu nhập trung bình, các nhà tài trợ có thể sẽ giảm các khoản vay ưu đãi mà tăng khoản vay không ưu đãi.
Nhiều chiều quan điểm
Có lẽ, mỗi nhà tài trợ đều theo đuổi những tính toán riêng và quan điểm hỗ trợ phát triển cho Việt Nam cũng không cùng chung mức độ.
Ngay trước thềm Hội nghị CG, Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) nhanh chóng thông qua hai khoản vay ưu đãi trị giá 135 triệu USD cho Việt Nam; Ngân hàng Thế giới “lên tiếng” bằng một khoản tín dụng ưu đãi trị giá 50 triệu USD. Chỉ một tuần sau đó, sáng 6/12, Ngân hàng Đầu tư châu Âu (EIB) đã ký một hiệp định tín dụng trị giá 150 triệu Euro.
Các khoản vay liên tiếp được thông qua, bất chấp thời điểm Hội nghị CG đến gần cho thấy dường như thái độ quan hệ đối tác không thay đổi so với trước.
Thế nhưng, cũng đã xuất hiện những lo ngại từ phía nhà tài trợ, có khả năng ảnh hưởng đến sự cởi mở cho vay thời gian tới.
 |
| Thi công cầu Cần Thơ - một dự án ODA hiếm hoi Việt Nam được làm thầu chính. Ảnh: IE |
Nhiều bài phát biểu trong phiên họp ngày 7/12 cho thấy, các nhà tại trợ đều có chung quan điểm lo ngại về hiệu quả đầu tư, cũng như huy động nợ lớn có thể dẫn đến mất ổn định vĩ mô Việt Nam.
Ông John Hendra, Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam trong bài tham luận sáng 7/12 cũng đề cập, với địa vị nước thu nhập trung bình, nhiều nhà tài trợ cho biết đang có kế hoạch thu nhỏ quy mô hỗ trợ cho Việt Nam.
Thu nhỏ viện trợ: lợi hay hại?
Hiển nhiên là việc tiếp cận nguồn vốn đầu tư quốc tế, vẫn được cho là “rẻ”, sẽ khó khăn hơn, trong khi nhu cầu cho phát triển vẫn còn nhiều là một bất lợi. Nhưng nếu nhìn ngược lại, với những đồng vốn giá cao, có thể hiệu quả đầu tư sẽ được xem xét thấu đáo hơn?
Trong suốt thập kỷ 1990, Việt nam đã nhận những khoản ODA khá “thoáng" và dồi dào từ các quốc gia và tổ chức tài chính quốc tế, đặc biệt là từ WB và Nhật Bản. Trong đó, tỷ trọng lớn là dành cho các dự án hạ tầng kỹ thuật và dịch vụ công như giao thông, điện, cấp thoát nước, y tế cộng đồng …
Phía các nhà tài trợ kỳ vọng sẽ giúp Việt nam có khả năng mới, gia tăng tiềm lực khai thác thế mạnh nội tại nền kinh tế, nâng cao sức cạnh tranh và cải thiện môi trường sống cho những người nghèo thiệt thòi do điều kiện địa lý, trình độ dân trí khi mới bước chân vào hội nhập với thế giới.
Về phía chủ nhà - nước nhận viên trợ, những người đứng đầu một số ngành, đặc biệt các ngành liên quan đến xây dựng cơ bản hạ tầng kỹ thuật, cho rằng sau một thời gian sử dụng nguồn ODA chúng ta sẽ chẳng những tạo dựng được cho quốc gia những công trình quy mô lớn, hiện đại đủ sức gánh vác yêu cầu tăng trưởng và hội nhập mà còn hình thành những doanh nghiệp Nhà nước lớn mạnh không những về năng lực kỹ năng của người lao động, cán bộ quản lý mà còn được trang bị kiến thức và thiết bị, công nghệ hiện đại.
Thực tế cho thấy, việc tiếp nhận và sử dụng nguồn ODA đã không đạt được kết quả tốt nhất cho những mục tiêu ban đầu của các cơ quan được sử dụng nguồn vốn này.
Một mặt ODA, được “cư xử” như một nguồn ngân sách nên tình trạng các đơn vị tận dụng nguồn tài chính dồi dào này để mua sắm trang thiết bị quá mức cần thiết diễn ra phổ biến, các tổ chức kinh tế độc lập sinh sôi nẩy nở tràn lan để đáp ứng tiến độ giải ngân.
Điển hình là tại các Tổng công ty công trình giao thông (các CIENCO), việc công ty chuyên làm đường nhảy sang làm cả cầu hay ngược lại là phổ biến. Mỗi doanh nghiệp khi mở rộng lĩnh vực thi công lại mua sắm riêng cho mình thiết bị mà không muốn thuê mượn của ngay các đơn vị khác trong Tổng công ty.
Có quốc gia cung cấp nguồn tài trợ theo hình thức ODA cũng gắn theo những lợi ích của riêng họ. Mỗi khoản vay được ký kết là kèm theo các điều kiện về giá thanh toán, mức chi phí và công trình phải được giao cho các nhà thầu chính, sử dụng nguyên liệu, thiết bị, máy thi công theo công nghệ của nước cho vay…
Tất cả phần việc trên hiện trường đều do công nhân Việt Nam thực hiện nhưng luôn ở vị thế thầu phụ, các nhà thầu chính chỉ là một nhóm các kỹ sư được hưởng mức lương và đãi ngộ gấp nhiều chục lần và điều kiện sinh hoạt để làm nhiệm vụ giám sát và tư vấn: xe đi lại nhập khẩu, ở khách sạn có máy lạnh…Trong khi đó, giá nhận thầu của các nhà thầu phụ Việt Nam luôn thấp hơn rất nhiều so với giá ký kết của nhà thầu chính với Chính phủ Việt Nam.
Hết dự án, công trình, những người lao động và kỹ sư Việt Nam lại “đói việc” vì nhiều năm quen được ODA nuôi. Các thiết bị, máy móc đắp chiếu vì không còn nguồn vốn cho những dự án mới. Các nhà thầu chính về nước, để lại những chiếc xe du lịch nhập khẩu đã qua sử dụng…
Có một ngoại lệ của tình trạng trên đó là khi CIENCO 6 tham gia xây dựng cầu Mỹ Thuận, bằng nguồn ODA viện trợ của Australia, đã kịp nắm bí kíp đúc dầm bê tông dự ứng lực khẩu độ lớn để khi Nhật Bản tài trợ xây cầu Cần Thơ thì những công nhân của Công ty 620 đã tự làm chủ được công nghệ từ đúc dầm đến kéo cáp.
Một số đề nghị vay ODA để Việt Nam xây dựng các công trình thủy điện, giao thông, thủy lợi theo tiêu chí mục tiêu và lợi ích của riêng quốc gia đã không được chấp thuận do không đáp ứng được những yêu cầu của nhà đầu tư, ví dụ như khi giá điện không điều chỉnh tăng thì không có tổ chức quốc tế nào cho chúng ta vay để xây dựng một số dự án nguồn …
Bài học từ việc kêu gọi và sử dụng ODA trong những năm qua, có lẽ, sẽ giúp chúng ta tỉnh táo hơn với nguồn viện trợ không hề "rẻ” này và hướng tới tìm kiếm nguồn tài chính mang tính chủ động nhiều hơn cho những người phải nhận nợ.
Đáng mừng là, không phải những quan điểm trên chưa được Chính phủ tính đến khi dự báo nguồn ODA. Cụ thể trong định hướng huy động và sử dụng các nguồn lực cho giai đoạn tới đã có thêm một chỉ tiêu mới, các khoản vay ưu đãi nước ngoài (ODA kém ưu đãi) dự kiến sẽ huy động khoảng 1,5-2 tỷ USD mỗi năm.
TH (Bee.net)