Tiền xu ra đời với lý do trường thọ so với 5, 7 năm của tiền giấy thì tiền xu có thể “sống” tới 20 - 30 năm. Đảm bảo vệ sinh hơn cho người sử dụng vì trong quá trình lưu thông, tiền giấy dễ hấp thụ hơi ẩm, vi khuẩn, nấm mốc có hại. Hỗ trợ các dịch vụ bán hàng tự động như là máy bán nước hay gọi điện thoại. Vài dòng trích ngang trên không đủ để nói hết sự hồ hởi của nhân dân đối với việc tái ngộ với những đồng tiền xu cũng như những ca ngợi về tiện ích trong sử dụng trên các phương tiện thông tin đại chúng. Một số DN như Tập đoàn Bưu chính - Viễn thông (VNPT), Bưu điện Sài Gòn và 3 DN nước ngoài bước đầu đã lắp đặt điện thoại sử dụng tiền xu, máy bán hàng tự động. Tuy nhiên, như một trào lưu thời trang, tiền xu bị ruồng bỏ trên mọi phương diện. Người tiêu dùng thì nói bất tiện vì dễ rơi, khó cất, nặng túi. Người bán hàng thì nói dễ mất, khó kiểm đếm. nhiều người bán hàng thẳng thừng từ chối tiền xu và chỉ có các siêu thị vẫn kiên nhẫn nhận loại tiền này cho dù khi trả lại tiền thừa thì bị khách từ chối. Điều đó khiến cho dù Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 130 nghiêm cấm mọi hành vi từ chối nhận, từ chối lưu hành đồng tiền do Ngân hàng nhà nước VN phát hành trên lãnh thổ VN thì theo số liệu của VietcomBank Hà Nội, số tiền xu vào ngân hàng này giảm dần. Quý I/2010 thu 695.570 đồng, chi ra là 684.923 nhưng quý III thì thu vào chỉ còn 346.167 đồng, chi cho khách chỉ 172.791 đồng. Hệ quả là tính đến ngày 12/10/2010, lượng tiền xu tồn đọng tại VietcomBank Hà Nội là 124.654.000 đồng. Sở dĩ lượng tiền xu nằm trong kho của ngân hàng này nhiều như vậy vì sau khi thanh toán cho khách hàng, họ lại mang đến ngân hàng để nộp. Nộp lên Ngân hàng nhà nước thì không được chấp nhận vì Ngân hàng nhà nước yêu cầu các ngân hàng phải lưu thông tiền xu.
Điều hành kinh tế vĩ mô
Điều đầu tiên làm tiền xu mất vị thế là chính giá trị của đồng tiền, điều này xảy ra ngay cả với tiền giấy nhưng biểu hiện rõ nhất trên tiền xu bởi mệnh giá tiền xu phần lớn là rất nhỏ nhằm thay thế tiền lẻ. Lạm phát làm cho đồng tiền mệnh giá nhỏ gần như không còn giá trị tiêu dùng thực tế, những đồng tiền 100, 200 gần như mất hẳn, đồng 500, 1.000 chỉ còn rất ít, trên thực tế chỉ còn phục vụ các bà, các chị đi lễ. Chỉ riêng với tỉ lệ bội chi ngân sách trung bình hàng năm 4-5% thì tỉ lệ lạm phát và mất giá tiền đồng là hoàn toàn phải nằm trong các dự báo kinh tế và Ngân hàng nhà nước phải hơn ai hết biết rõ điều đó. Vậy mà chúng ta vẫn cho in, đúc, phát hành tiền mệnh giá nhỏ như 200, 500, 1.000 đồng để khẳng định “có thể sử dụng tốt” cho 2-30 năm sau thì đó là chuyện “hoang tưởng”.
Điều tiếp đến của việc tiền xu bị loại khỏi thị trường đó là hệ thống hạ tầng các dịch vụ sử dụng tiền xu. Khác hẳn với tiền giấy khó và thậm chí là không thể “nhận dạng” và “tiêu thụ” trong các máy bán hàng tự động, tiền xu được dùng trong hầu hết các hệ thống bán lẻ từ vé tàu, xe cho tới các mặt hàng như thuốc lá, nước ngọt, báo chí bởi đặc điểm riêng có của đồng tiền kim loại. Tuy nhiên, hệ thống hạ tầng này bằng không khi Ngân hàng nhà nước phát hành tiền xu và sau đó cũng không hề có bất cứ một chính sách hỗ trợ nào cho các DN để đầu tư sản xuất hay sử dụng hệ thống máy bán hàng tự động. Và đương nhiên với các DN khi đặt lên bàn cân dự án đầu tư một nhà máy hay một hệ thống máy bán hàng như vậy để thu lại từng xu lẻ thì chẳng ai dại gì đâm đầu vào tổ kiến lửa.
Không thể sử dụng phương pháp thử - sai - bỏ
Nhiều nhà nghiên cứu chính sách cũng như những chuyên gia kinh tế thế giới đã chỉ ra một điểm yếu trong điều hành, quản lý nhà nước của chúng ta đó là duy trì quá lâu thói quen điều hành kiểu thời chiến. Đúng là đất nước ta phải liên tục trải qua chiến tranh và cũng vừa thoát ra khỏi cuộc chiến lâu dài, cam go nhưng điều đó không có nghĩa tư duy áp dụng các chiến thuật, chiến lược của chiến tranh vào trong điều kiện phát triển kinh tế thời bình. Chúng ta luôn tôn vinh doanh nhân là “chiến sĩ trên mặt trận không tiếng súng” là “thương trường là chiến trường” điều đó về bản chất có hại hơn có lợi mà bây giờ phải trả giá rất nhiều bởi máu “tiêu diệt” địch thủ, bởi sự sẵn sàng áp dụng mọi phương tiện, cách thức để đạt bằng được “chiến thắng”. Trong khi tư duy của kinh tế hiện đại là “win-win” là “hợp tác cùng có lợi” là “cộng đồng”. Chúng ta đã chứng kiến rất nhiều sự đổ vỡ, tan rã của các DN bởi tư duy “chiến trường” đầy sai lầm trên.
Một hệ quả nữa của tư duy thời chiến đó là phép thử - sai - bỏ, trong chiến tranh, việc thay đổi 180 độ về chiến lược, chiến thuật tác chiến là đương nhiên và được minh chứng tính đúng đắn bởi rất nhiều chiến thắng ngoạn mục như Điện Biên Phủ hay sau chiến thắng Mậu Thân. Tư duy này lại rất có hại khi áp dụng cho việc điều hành chính sách vĩ mô của một nhà nước trong phát triển kinh tế. Xin trích tuyên bố chung của Hội nghị các nhà tài trợ cho VN (CG) mang nhan đề "Ổn định kinh tế vĩ mô và phát triển bền vững" như sau: "VN cần gửi đi một tín hiệu rõ ràng với thị trường rằng, quốc gia nghiêm túc trong việc ổn định kinh tế vĩ mô, dỡ bỏ áp lực đè nặng lên tiền đồng và duy trì tăng trưởng bền vững". Đòi hỏi đó xuất phát bởi các chính sách của chúng ta không nhất quán, không đồng bộ và có sự thay đổi “chóng mặt”.
Bùi Khánh Dũng (DĐDN)