| Không ít cơ sở sản xuất tại các làng nghề bán cả hàng lậu và hàng do chính mình sản xuất để phục vụ nhiều nhóm khách hàng khác nhau. Ảnh: Lê Phượng |
Sản phẩm mác làng nghề, tên ngoại
Làng lụa Vạn Phúc, Hà Nội vẫn rất sầm uất với những dãy cửa hàng san sát, treo đủ các loại mẫu mã. Thời tiết miền Bắc giờ là cuối mùa lạnh, nhu cầu mua lụa chưa nhiều nhưng làng nghề này vẫn rất tấp nập khách.
Ngay cạnh chợ làng là cửa hàng lụa bề thế Phúc Thành. Chị Hiền, người bán hàng nhiệt tình chỉ tất cả các loại mẫu mã lụa, đồ may sẵn khi thấy tôi giới thiệu muốn đi tìm nguồn vải để may đồ mùa hè bán. Lụa Vạn Phúc có bốn loại cơ bản: lụa trơn, hoa văn 100% lụa. Lụa trơn, hoa văn 70% lụa, lụa kẻ và một số mặt hàng vải đũi, thô. Nhưng chị Hiền lại giới thiệu với tôi nhiều hơn thế. Có tới hàng chục loại lụa và cả quần áo may sẵn, tôi cần lấy bao nhiêu cũng có.
Tại cửa hiệu tơ lụa Phúc Thành, những bộ quần áo bằng vải cho trẻ em và người lớn được treo lên đầy các mắc áo chuẩn bị cho mùa hè sắp tới. Giá một cái váy trẻ em khoảng 180.000 đồng. Rất nhiều chất liệu mà một người ít kinh nghiệm như tôi chỉ nhìn cũng đã biết không dính dáng gì tới tơ lụa, đũi là các sản phẩm của làng nghề. Khi tôi hỏi những loại vải này cửa hàng mua về may bán hay là do nhà dệt thì chị Hiền nhanh nhảu trả lời tất cả vải đều do nhà dệt cả!
Nhìn kỹ từng cái áo sơmi nam, trên cổ áo được đính mác: 100% lụa Vạn Phúc nhưng cẩn thận nhìn xuống lại thấy dòng chữ “Xiaoyaohou” bằng cao su mềm gắn kỹ lưỡng vào đầu túi áo. Lụa cũng vậy, có loại rẻ chỉ chừng 70.000 đồng/m nhưng cũng có những loại đắt gấp năm lần. Lụa loại rẻ ở đây có giá tương đương với lụa tại chợ Ninh Hiệp, nơi được xem là đầu mối tiêu thụ vải Trung Quốc nhập lậu tại Hà Nội.
Xưởng dệt lụa tơ tằm của nghệ nhân Triệu Văn Mão là một điểm đến thu hút khách du lịch bởi ngôi nhà ngói năm gian bề thế ngay đầu làng giờ làm xưởng dệt. Có tới hơn chục khung cửi treo đó chỉ chờ du khách đến thợ mới bấm nút cho hoạt động. Ngay cạnh xưởng dệt là cửa hàng trưng bày các loại sản phẩm do chị Nguyễn Thị Tâm, là con dâu nghệ nhân Mão làm chủ. Cửa hàng Mão silk bề thế nhất làng và cũng nhiều loại lụa, vải nhất làng. Có những “cây” vải được xếp ở góc nhà với những loại hoa văn in nổi không khác gì các cây vải bán ở chợ đầu mối. Trả lời thắc mắc của tôi về loại sợi này chị Tâm nói khổ vải là 1,15m và đều do nhà chị dệt sau đó thì in hoa.
Nhưng trước đó chị Hiền tại cửa hàng Phúc Thành khẳng định, lụa Vạn Phúc “xịn” thì chỉ có loại vải khổ 90cm. Nếu là lụa có hoa văn thì là loại hoa văn dệt chìm mà không phải là loại in nổi.
Hầu hết những chủ hàng lụa tơ tằm ở Vạn Phúc đều nói úp mở rằng chắc chắn lụa bán ở đây không phải loại nào cũng là lụa “Vạn Phúc” xịn. Lụa lấy từ Bảo Lộc (Lâm Đồng) cũng có nhưng giá đắt, từ 300.000 – 400.000 đồng/m vải. Những loại lụa rẻ đều “không biết lấy từ đâu và việc của nhà nào thì nhà ấy biết”.
Học cách chung sống?
Làng Cổ Nhuế, Từ Liêm, Hà Nội nổi tiếng với nghề may mặc nhưng giờ nhiều gia đình đã chuyển hẳn từ nghề may sang việc đổ mối hàng. Nhờ người quen giới thiệu, trong vai một người đi tìm mối mua áo phông, áo cotton mùa hè đưa về các tỉnh bán, chị L.T.H, chủ một mối hàng lớn ở đây đã nhiệt tình giới thiệu đủ các loại, mẫu mã. Áo phông mang các thương hiệu lớn như Lacoste, Nike… ở đây đều có. Khi tôi hỏi hàng do mình lấy vải từ Trung Quốc về may rồi bán hay mua nguyên chiếc, chị L.T.H trả lời thành thật: trước thì có may bán nhưng sau thấy may ngay tại “bên kia” giá rẻ hơn nên chỉ việc đặt số lượng, sẽ có người đưa hàng về tận nhà. Vì vậy, chị chuyển sang nghề bán buôn mà không tập trung vào may nữa, nhưng khi giới thiệu chị vẫn nói là hàng của nhà may lấy.
Ngay tại chợ gốm sứ Bát Tràng được tổ chức nhân dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội, khách cũng dễ nhận thấy nhiều chủ hàng bán gốm sứ Trung Quốc nhưng vẫn nhất định nhận là “hàng Bát Tràng”. Có những bộ bát đĩa ấm chén khi lật dưới đáy lên vẫn còn nguyên hàng chữ Trung Quốc. Cũng giống như lụa ở Vạn Phúc, chỉ có những người trong nghề, có kinh nghiệm phân tích lụa “xịn” dệt bao nhiêu sợi ngang, bao nhiêu sợi dọc thì mới biết được lụa có phải đúng của Vạn Phúc hay không. Còn khách hàng thì chịu không phân biệt được.
Thực tế tại nhiều làng nghề, những người dân vẫn tìm cách trà trộn hàng nhập từ những nơi khác vào để bán. Dưới cái mác sản phẩm nghề truyền thống, hàng lậu đã nghiễm nhiên có chỗ đứng vững chắc. Những chủ cửa hàng ở Vạn Phúc thì úp mở rằng, cứ bán, ai thích thì mua nhưng chính điều đó khiến lụa Vạn Phúc mất đi sự mộc mạc như bản chất của chính sản phẩm ấy.
Sức ép từ hàng nhập lậu giá rẻ đã khiến các làng nghề phải tính toán lại, khi sản xuất thủ công, năng suất lao động kém đẩy chi phí giá thành lên. Bởi vậy không ít cơ sở sản xuất tại các làng nghề tìm cách “hoá giải” sức ép này bằng việc bán cả hàng lậu và hàng do chính mình sản xuất để phục vụ nhiều đối tượng khách hàng khác nhau. Chỉ có họ mới đủ kinh nghiệm để phân biệt đâu là hàng giả đâu là hàng thật. Hiệp hội làng nghề tại Vạn Phúc cũng từng kêu gọi các chủ hàng ở đây không trà trộn hàng nhập lậu vào bán và dự định xây dựng hệ thống cửa hàng chỉ bán lụa Vạn Phúc nhưng tới nay vẫn chưa thành hiện thực.
bài và ảnh: Lê Phượng (SGTT)