Từ 1/7, thị trường phát điện cạnh tranh thí điểm vận hành. Tuy nhiên, khi nhà nước vẫn nắm hầu hết các nhà máy sản xuất điện, nguồn điện, quyền phân phối, quyền định giá… thì liệu rằng thị trường điện cạnh tranh có cạnh tranh thực sự? Chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong có cuộc trao đổi xung quanh vấn đề này với Tamnhin.net.
Chuyên gia kinh tế Nguyễn Minh Phong
Thưa ông, thị trường điện cạnh tranh đã được dư luận, người dân đòi hỏi từ rất lâu song đến nay vẫn đang là dấu hỏi?
Hiện chúng ta chưa có một thị trường điện cạnh tranh thực sự khi nhà nước vẫn nắm hầu hết các nhà máy sản xuất điện, nguồn điện, quyền phân phối, quyền định giá…
Đã có một vài đơn vị tư nhân đầu tư và triển khai phát nguồn điện nhưng trên thực tế họ không được tạo điều kiện suôn sẻ. Bằng chứng là có một số doanh nghiệp tư nhân ở miền Trung đã đầu tư và hoàn thành xong các nhà máy thủy điện nhưng lại không được đấu nối vào điện lưới quốc gia. Lý do được đưa ra là bởi đường dây quá tải.
Cho nên, những biểu hiện như vậy sẽ gây ra sự kiềm chế trong cạnh tranh trên thị trường này. Vì vậy nếu không giải quyết tốt việc tách bạch giữa sản xuất điện và phân phối điện thì chắc chắn sẽ chưa thể có một thị trường điện cạnh tranh hoạt động hoàn hảo.
Khi có thị trường điện cạnh tranh thực sự thì có thể hết thiếu điện?
Chắc chắn sẽ khắc phục được. Nhưng còn phụ thuộc vào cơ chế, chính sách điều hành ra sao. Lâu nay ở ta tồn tại nghịch lý là: đối với các nhà đầu tư thế giới, một thị trường có sự tăng trưởng mỗi năm khoảng 15% mức tiêu thụ là thị trường đầu tư rất tốt. Một thị trường ngày càng mở rộng là thị trường có triển vọng thu hút các nguồn đầu tư có tiềm năng. Tuy nhiên ở Việt Nam lại hạn chế điều này. Rõ ràng đây là bất cập về chính sách.
Việc thực hiện cạnh tranh trong thị trường điện, đặc biệt là thực hiện phân phối điện một cách khách quan nghĩa là ký hợp đồng điện một cách khách quan, minh bạch. EVN vẫn đang độc quyền trong cả khâu phân phối và phát điện, thì chắc chắn họ sẽ ưu tiên số một cho những nguồn điện của họ với cái giá cao nhất.
Bắt đầu triển khai thị trường điện cạnh tranh nhưng đến thời điểm này EVN vẫn chiếm 65% tổng nguồn phát điện, phải chăng Chính phủ đã để Bộ Công thương và bên dưới nữa là EVN “vừa đá bóng vừa thổi còi”?
Đáng lẽ Chính phủ thúc đẩy EVN thực hiện lộ trình vận hành thị trường phát điện cạnh tranh rõ ràng và sớm hơn để đảm bảo đúng trình tự thực hiện. Nhưng với những gì đang diễn ra cho thấy lộ trình giá điện tăng nhanh hơn hẳn lộ trình cạnh tranh, đây là đang đi ngược với quy luật khiến cho thị trường này không minh bạch.
Thị trường phân phối điện có thể vẫn do nhà nước điều hành để đảm bảo an ninh về điện cũng như tính chất phi lợi nhuận của nó. Còn thị trường phát điện cần phải có sự cạnh tranh trên cơ sở đa dạng hóa đầu tư các dạng nguồn điện cũng như của các thành phần tham gia (tư nhân, nước ngoài và của các loại hình khác nhau) để tạo ra sự va đập thị trường, từ đó có sự định giá chính xác.
Hiện nay, theo thiết kế chỉ có các nhà phát điện phải cạnh tranh, còn các công ty truyền tải và công ty phân phối điện chưa có ràng buộc nào. Lại chỉ có duy nhất 1 công ty mua bán điện thuộc EVN nên người dân chưa được quyền lựa chọn sẽ mua điện của ai. Vậy thì chưa thể nói là có sự cạnh tranh ở đây.
Triển khai thời điểm này đã là chậm rồi, song lại đi theo một cơ chế như ông nói, liệu có đạt được mục tiêu hay không?
Còn phải chờ xem tổng thể kế hoạch sắp tới được công bố thì chúng ta mới đánh giá được triển vọng của nó. Tuy nhiên, việc sẽ thực hiện nó vào 1/7 tới cũng là dấu hiệu tốt, cho thấy nhận thức của nhà quản lý về vấn đề này cũng có nhiều cải thiện và công tác tổ chức thực tế đã có những khởi động cần thiết.
Song dư luận, công chúng, người dân và nhu cầu thực tế về nguồn năng lượng điện hiện nay đòi hỏi chính phủ, nhà nước phải đẩy nhanh hơn, quyết liệt hơn một cách minh bạch và đúng đắn về cơ chế cạnh tranh này.
Hiện chúng ta chưa có một thị trường điện cạnh tranh thực sự khi nhà nước vẫn nắm hầu hết các nhà máy sản xuất điện, nguồn điện, quyền phân phối, quyền định giá…
Đã có một vài đơn vị tư nhân đầu tư và triển khai phát nguồn điện nhưng trên thực tế họ không được tạo điều kiện suôn sẻ. Bằng chứng là có một số doanh nghiệp tư nhân ở miền Trung đã đầu tư và hoàn thành xong các nhà máy thủy điện nhưng lại không được đấu nối vào điện lưới quốc gia. Lý do được đưa ra là bởi đường dây quá tải.
Cho nên, những biểu hiện như vậy sẽ gây ra sự kiềm chế trong cạnh tranh trên thị trường này. Vì vậy nếu không giải quyết tốt việc tách bạch giữa sản xuất điện và phân phối điện thì chắc chắn sẽ chưa thể có một thị trường điện cạnh tranh hoạt động hoàn hảo.
Khi có thị trường điện cạnh tranh thực sự thì có thể hết thiếu điện?
Chắc chắn sẽ khắc phục được. Nhưng còn phụ thuộc vào cơ chế, chính sách điều hành ra sao. Lâu nay ở ta tồn tại nghịch lý là: đối với các nhà đầu tư thế giới, một thị trường có sự tăng trưởng mỗi năm khoảng 15% mức tiêu thụ là thị trường đầu tư rất tốt. Một thị trường ngày càng mở rộng là thị trường có triển vọng thu hút các nguồn đầu tư có tiềm năng. Tuy nhiên ở Việt Nam lại hạn chế điều này. Rõ ràng đây là bất cập về chính sách.
Việc thực hiện cạnh tranh trong thị trường điện, đặc biệt là thực hiện phân phối điện một cách khách quan nghĩa là ký hợp đồng điện một cách khách quan, minh bạch. EVN vẫn đang độc quyền trong cả khâu phân phối và phát điện, thì chắc chắn họ sẽ ưu tiên số một cho những nguồn điện của họ với cái giá cao nhất.
Bắt đầu triển khai thị trường điện cạnh tranh nhưng đến thời điểm này EVN vẫn chiếm 65% tổng nguồn phát điện, phải chăng Chính phủ đã để Bộ Công thương và bên dưới nữa là EVN “vừa đá bóng vừa thổi còi”?
Đáng lẽ Chính phủ thúc đẩy EVN thực hiện lộ trình vận hành thị trường phát điện cạnh tranh rõ ràng và sớm hơn để đảm bảo đúng trình tự thực hiện. Nhưng với những gì đang diễn ra cho thấy lộ trình giá điện tăng nhanh hơn hẳn lộ trình cạnh tranh, đây là đang đi ngược với quy luật khiến cho thị trường này không minh bạch.
Thị trường phân phối điện có thể vẫn do nhà nước điều hành để đảm bảo an ninh về điện cũng như tính chất phi lợi nhuận của nó. Còn thị trường phát điện cần phải có sự cạnh tranh trên cơ sở đa dạng hóa đầu tư các dạng nguồn điện cũng như của các thành phần tham gia (tư nhân, nước ngoài và của các loại hình khác nhau) để tạo ra sự va đập thị trường, từ đó có sự định giá chính xác.
Hiện nay, theo thiết kế chỉ có các nhà phát điện phải cạnh tranh, còn các công ty truyền tải và công ty phân phối điện chưa có ràng buộc nào. Lại chỉ có duy nhất 1 công ty mua bán điện thuộc EVN nên người dân chưa được quyền lựa chọn sẽ mua điện của ai. Vậy thì chưa thể nói là có sự cạnh tranh ở đây.
Triển khai thời điểm này đã là chậm rồi, song lại đi theo một cơ chế như ông nói, liệu có đạt được mục tiêu hay không?
Còn phải chờ xem tổng thể kế hoạch sắp tới được công bố thì chúng ta mới đánh giá được triển vọng của nó. Tuy nhiên, việc sẽ thực hiện nó vào 1/7 tới cũng là dấu hiệu tốt, cho thấy nhận thức của nhà quản lý về vấn đề này cũng có nhiều cải thiện và công tác tổ chức thực tế đã có những khởi động cần thiết.
Song dư luận, công chúng, người dân và nhu cầu thực tế về nguồn năng lượng điện hiện nay đòi hỏi chính phủ, nhà nước phải đẩy nhanh hơn, quyết liệt hơn một cách minh bạch và đúng đắn về cơ chế cạnh tranh này.
Dương Nguyên (thực hiện)Tầm nhìn