“Hào quang” không ở phía nông dân !
Phát biểu tại hội thảo “Lúa gạo, nông dân và phát triển nông thôn ở Việt Nam - Từ tăng trưởng thành công đến thịnh vượng bền vững” vừa tổ chức ở Cần Thơ; Thứ trưởng Bộ NN-PTNT Bùi Bá Bổng, nói: “Những thành tích mà Việt Nam có được trong xuất khẩu gạo là có thật, nhưng chúng ta không khỏi day dứt vì nông dân vẫn là những người nghèo và những vùng chuyên canh trồng lúa là những vùng kém phát triển”.
Thông điệp ấy như sợi chỉ xuyên suốt của cuộc hội thảo có sự hiện diện của nhiều nhà khoa học nông nghiệp đầu ngành nông nghiệp Việt Nam và đại diện Ngân hàng Thế giới (WB).
Theo nhiều chuyên gia, trong khoảng 9 triệu hộ gia đình Việt Nam tham gia sản xuất lúa gạo, rất ít hộ có thể sinh sống chủ yếu nhờ bán lúa. Ở ĐBSCL, chưa tới 1/4 số người trồng lúa có triển vọng duy trì được mức sống cạnh tranh dựa vào canh tác lúa chuyên canh.
Giải thích điều này, ông Steven Jaffee - điều phối viên Ban Phát triển Nông thôn của WB - nêu: “Việc tăng sản lượng và xuất khẩu lại không thành công trong cải thiện sinh kế cho phần lớn nông dân ở ĐBSCL do họ sử dụng quá nhiều chi phí đầu vào và ngày càng gia tăng: thuốc trừ sâu, phân bón, bơm tưới, thiếu khả năng tồn trữ lúa ướt hoặc lúa khô dẫn đến hao hụt lớn… Mặt khác, nông dân thiếu khả năng thương lượng nên khi thị trường biến động, họ không hiểu đâu là giá hợp lý để bán lúa. Trong năm 2008, giá gạo tăng cao đột biến nhưng lợi nhuận rơi vào túi của người kinh doanh hơn là người trồng lúa”.
Gây chú ý đặc biệt là Báo cáo của WB cho thấy: Tình trạng sản xuất manh mún đã gây thất thoát lớn, nông dân khó sống với cây lúa. ĐBSCL có khoảng 1,46 triệu người trồng lúa, vài nghìn nhà máy xay xát lúa các loại và hơn 200 nhà xuất khẩu có đăng ký, nhưng lại gâythất thoát một năm khoảng 600 triệu USD về vật chất và chất lượng. Tính toán của WB đưa ra càng thấy sự “vẫn cứ nghèo” của người làm ra hạt lúa, hạt gạo. Cụ thể, hộ trồng lúa điển hình ở ĐBSCL có diện tích trung bình 2,5 ha ruộng, với 4 nhân khẩu, hằng năm kiếm được lợi nhuận 860 USD/người; trong lúc đó, một thương lái mua lúa điển hình kiếm được lợi nhuận 4.000 USD/người và tương tự, chủ ghe điển hình thu 15.000 USD, còn chủ hãng vận tải trong nước kiếm 25.600 USD.
“Đến nay, người nghèo nhất vẫn là nông dân trồng lúa. Tiền lời làm ra “chạy” vào túi của các công ty xuất khẩu, phân bón, bảo vệ thực vật…”, là ý kiến chứa nhiều xót xa của GS-TS Võ Tòng Xuân - Hiệu trưởng Trường Đại học Tân Tạo.
Các diễn giả của Ngân hàng Thế giới (WB) và các viện, trường trong nước đã công bố các kịch bản giảm diện tích lúa do nhóm này nghiên cứu trong một năm qua. Theo đó, từ nay đến năm 2030, diện tích trồng lúa sẽ giảm tổng cộng khoảng 800.000 ha. Tuy nhiên, nhiều đại biểu cho rằng khi giảm diện tích lúa, cần phải song song với việc nâng cao thu nhập cho nông dân, đặc biệt là giúp họ tránh được cảnh được mùa - rớt giá liên tục xảy ra nhiều năm qua.
Có nên giảm diện tích?
Nhóm nghiên cứu nói trên đã đưa ra 4 kịch bản tương ứng với diện tích lúa giảm dần hiện tại là 3,8 triệu ha, 3,6 triệu ha, 3,3 triệu ha và 3 triệu ha đến năm 2030. Theo đó, an ninh lương thực vẫn được bảo đảm. Tuy nhiên, có ít nhất hai đại biểu lại bày tỏ quan ngại về việc đất trồng lúa sẽ giảm trong tương lai.
TS Võ Hùng Dũng - Giám đốc VCCI Cần Thơ, lo ngại: “Nếu các viện nghiên cứu, nhà nông học đưa ra giống mới có năng suất cao, giá thành sản xuất thấp, nông dân có lời thì việc giảm diện tích lúa là cần thiết. Tuy nhiên, các kịch bản chưa đề cập vấn đề biến đổi khí hậu, nước biển dâng, tác động của các đập ở thượng nguồn sẽ ảnh hưởng lên vùng trồng lúa như thế nào. Việc giảm diện tích này cần thời gian nghiên cứu, bổ sung vì kịch bản chưa đủ số liệu”.
Trong khi đó, GS-TS Bùi Chí Bửu - Viện trưởng Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, cho rằng: “Bài học ở Cà Mau cho thấy sau khi chuyển đổi 200.000 ha đất lúa sang nuôi tôm, muốn trồng lại lúa trên diện tích này là rất khó vì nước mặn đã vào đồng. Do đó, giảm diện tích lúa xuống còn 3 triệu ha vào năm 2030 và muốn phục hồi sẽ không đơn giản. Nhưng việc khó nhất hiện nay là nông dân thu nhập quá thấp, các kịch bản đưa ra mà không nâng cao được thu nhập cho người dân thì chỉ có giá trị… lý thuyết”.
Theo DĐDN