Bản chất nghèo đói ở Việt Nam đã thay đổi. Bất ổn của nền kinh tế, gia tăng của lạm phát, cùng với việc điều chỉnh lại chuẩn nghèo, đã khiến tỉ lệ nghèo gia tăng. Hiện, số hộ nghèo cả nước đã tăng lên 3,1 triệu, chiếm 14,42% dân số.
Đối mặt với những thách thức mới
Theo đánh giá của Quỹ tín dụng Hỗ trợ xóa đói giảm nghèo (PRSC) thuộc Liên minh châu Âu PRSC, 10 năm qua Việt Nam đã đi đúng hướng trong công cuộc xóa đói giảm nghèo của mình. Đất nước đã trải qua thực tế tăng năng suất đáng kể trong kinh tế nông thôn nhờ vào các khuyến khích tốt hơn, các thị trường được mở rộng hơn và áp dụng các công nghệ tiên tiến, đặc biệt là trong việc sử dụng các loại hạt giống, cây trồng mới. Dòng chảy đáng kể từ đầu tư nước ngoài tìm kiếm nhân công giá rẻ đã đẩy mạnh việc xuất khẩu và sản xuất công nghiệp. Tăng trưởng kinh tế nhanh, đi kèm với tăng năng suất nông nghiệp cùng việc kiểm soát tỉ lệ sinh đã giúp giảm đáng kể tỉ lệ đói nghèo.
Sự tăng trưởng của các nguồn lực kinh tế kết hợp với tăng trưởng kinh tế nhanh đã cho phép chi tiêu nâng cao phúc lợi liên tục tăng lên, tăng cung ứng các hàng hóa công cộng và bán công cộng, như cơ sở hạ tầng, hệ thống giáo dục, y tế,...Với mức GDP bình quân tăng 7,5%/năm và GDP bình quân đầu người cũng đã tăng đáng kể, từ dưới 400 USD năm 2000 lên khoảng 1.200 USD vào năm 2010, đưa Việt Nam tiến vào hàng ngũ các nước được coi là "có thu nhập trung bình".
Tuy nhiên, theo tiến sĩ Lê Đăng Doanh, nguyên Viện trưởng Viện Quản lý Kinh tế Trung ương, đồng thời cũng là thành viên nhóm đánh giá PRSC, đói nghèo ở Việt Nam đã có sự thay đổi về bản chất. Ông nhận định: "Đã qua rồi cái thời kỳ tỉ lệ đói nghèo ở Việt Nam có thể giảm đi một cách nhanh chóng, từ 58,1% trong năm 1990 xuống còn 6,9% vào năm 2008".
Theo ông, hiện tại Việt Nam đang phải đối mặt với những vấn đề mới, vì thế không thể theo mô thức cũ nữa. Sự bất ổn của nền kinh tế, gia tăng của lạm phát, cùng với việc nước ta đã điều chỉnh lại chuẩn nghèo, đã khiến tỉ lệ nghèo gia tăng. Hiện, với chuẩn nghèo mới, số hộ nghèo cả nước đã tăng lên 3,1 triệu, chiếm 14,42% dân số và 1,65 triệu hộ cận nghèo, chiếm tỷ lệ 7,69%.
Thêm vào đó, một vấn đề nữa đặt ra là liệu những người nghèo có ngay lập tức được hưởng lợi từ tốc độ tăng trưởng kinh tế cao hay không. Dù Việt Nam đã có sự phân bổ vốn ưu tiên cho những tỉnh nghèo để thúc đẩy phát triển đồng đều hơn, tốc độ phát triển giữa các khu vực vẫn có sự chênh lệch đáng kể và hình thành nên những "túi nghèo" của đất nước. Hầu hết các "túi nghèo" này tập trung ở các vùng sâu, vùng xa, như ở Lào Cai, Điện Biên (trên 50%), Lai Châu, Hà Giang (trên 40%), Tuyên Quang, Cao Bằng, Bắc Cạn, Sơn La, Hòa Bình, Kon Tum (trên 30%); tình trạng tái nghèo cũng đã xuất hiện ở một số nơi.
"Vì vậy, Việt Nam không nên quá tự hào hay lạc quan mà quên đi những vấn đề nghiêm trọng và cố hữu cùa mình", ông Doanh nói.
Bà Victoria Kwakwa, giám đốc World Bank tại Việt Nam nhận định, con số 14% vẫn chưa phải là một tỉ lệ nghèo thấp, và khi Việt Nam trở thành một nước có thu nhập trung bình, sẽ có nhiều thách thức và vấn đề mới nảy sinh: "Các nhà tài trợ sẽ dần rút vồn, trong khoảng từ 3 đến 5 năm tới, chúng ta sẽ không còn thấy sự xuất hiện của một số nhà tài trợ tại Việt Nam nữa".
"Do đó, nếu muốn phát huy được những thành công trong quá khứ, Việt Nam cần có những ưu tiên, quan tâm khác, cũng như có những thay đổi trong cơ chế chính sách để có thể tạo được sự đồng thuận giữa chính phủ và các tổ chức tài trợ, cũng như thích nghi trong bối cảnh mới", bà nhấn mạnh.
Tăng cường tính minh bạch trong hoạt động của chính phủ
Hiện tại, quỹ tín dụng hỗ trợ xóa đói giảm nghèo đang được hoàn toàn dẫn dắt bởi chính phủ. Vì vậy, bên cạnh việc đòi hỏi sự lãnh đạo mạnh mẽ hơn của chính phủ trong chương trình cải cách những năm tới, tính minh bạch trong việc hoạch định ngân sách của chính phủ để đảm bảo cho các hoạt động tài chính đi đúng hướng cũng là một vấn đề được nhiều nhà tài trợ quan tâm.
"Dù Luật ngân sách đã ban hành những sửa đổi bổ sung nhưng vẫn chưa tạo ra nhiều sự khác biệt trong vấn đề này", ông Lê Đăng Doanh nhận xét.
Còn theo ông Yiannis Hadziyiannakis, trưởng nhóm đánh giá hoạt động của PRSC, rất khó để tiếp cận thông tin và nắm rõ được các vấn đề về ngân sách, các số liệu cũng như việc sử dụng các khoản viện trợ cụ thể như thế nào.
"Chúng tôi có rất ít các con số về vấn đề này; nếu có thì cũng là lấy từ trang web hay các công bố chính thức từ phía chính phủ".
Giải thích về vấn đề này, bà Nguyễn Thị Hải Yến, trưởng phòng kế hoạch và ngân sách, Vụ ngân sách và Nhà nước, thuộc Bộ tài chính nói: "Có nhiều ý kiến cho rằng những số liệu trong tài chính công còn chưa rõ ràng. Tuy nhiên, tính minh bạch còn phụ thuộc rất nhiều vào năng lực minh bạch. Hiện tại, chúng tôi cũng đang được World Bank hỗ trợ để xây dựng một hệ thống số liệu về tài chính và kho bạc, đây sẽ là cơ sở để chính phủ có thể minh bạch hơn nữa,rõ ràng hơn nữa trong chi tiêu của mình".
Bà Victoria Kwakwa cũng nhận định, hiện đại hóa hệ thống quản lý hành chính và tăng cường tính minh bạch là một trong những yếu tố cần thiết mà chính phủ Việt Nam cần thực hiện trong những năm tới.
Quốc Dũng (VEF.VN)