40km sông Kôn “cõng” 14 công trình thuỷ điện - Kỳ cuối

Kỳ cuối: Chặn đường mưu sinh

Chưa thấy lợi đâu, chỉ thấy hệ luỵ đầu tiên mà người dân sống trong vùng xây dựng các nhà máy thuỷ điện phải chịu là bị đẩy ra khỏi không gian sống bao đời nay của họ. Đến nay nhiều gia đình vẫn chưa được định cư, hàng trăm gia đình thiếu đất sản xuất trong khi họ không nghề nghiệp gì để mưu sinh.

Những ngôi làng và cánh đồng lúa nằm lọt trong hồ thuỷ điện, rồi đây người dân biết lấy gì để mưu sinh?

Mất đất vẫn chưa định cư, định canh

Ba công trình thuỷ điện đang xây dựng ở huyện Vĩnh Thạnh (Bình Định) là: Trà Xom, Vĩnh Sơn 3, Vĩnh Sơn 5 đã lấy đi gần 600ha đất ở và đất sản xuất của 160 hộ dân tại địa phương này, trong đó nhiều nhất là thuỷ điện Trà Xom. Ông Đinh Khánh, phó chủ tịch UBND xã Vĩnh Sơn (huyện Vĩnh Thạnh), bức xúc: “Trước khi xây dựng công trình thuỷ điện Trà Xom, chủ đầu tư là công ty cổ phần thuỷ điện Trà Xom hứa hẹn rất nhiều điều với người dân, chính quyền địa phương. Thế nhưng, công trình này thi công đã bốn năm và sắp hoàn thành, nhưng chủ đầu tư vẫn chưa thực hiện nhiều cam kết”.

Mấy năm nay, 14 hộ dân ở địa phương sống trong tình cảnh bấp bênh do công ty này chưa hoàn thành khu tái định cư. Trong khi đó, 103 hộ dân khác cũng ở xã Vĩnh Sơn rơi vào cảnh điêu đứng khi hầu hết đất sản xuất, trong đó có 25ha lúa nước bị thu hồi, nhưng chưa được tái định canh. Suốt bốn năm qua, những gia đình này chủ yếu sống bằng nguồn hỗ trợ lương thực của chủ đầu tư với mỗi người 15kg gạo/tháng. Tuy nhiên, theo ông Khánh, 16 tháng nay, hơn 500 người của những hộ trên chưa được nhận gạo trợ cấp; còn 14 hộ dân chưa được tái định cư cũng rơi vào tình cảnh khốn đốn tương tự khi năm tháng nay không còn được trợ cấp gạo.

Ông Khánh nói: “Bức xúc nhất là việc tái định canh cho 103 hộ dân bị thu hồi hầu hết đất sản xuất. Công ty cổ phần thuỷ điện Trà Xom cam kết san ủi 15ha đất sản xuất lúa nước để cấp cho số hộ dân này, nhưng mấy năm nay vẫn chưa làm xong. Nếu có cấp thì với diện tích đó vẫn không đủ diện tích sản xuất lúa nước đã thu hồi của người dân. Mặc dù chính quyền địa phương liên tục yêu cầu công ty bồi thường đất sản xuất cho người dân để họ ổn định đời sống nhưng công ty vẫn tỏ ra thiếu trách nhiệm”.

Ông Đinh Hý, trưởng thôn K8, xã Vĩnh Sơn – nơi có 103 hộ chưa được cấp đất tái định canh – than: “Đất sản xuất đã bị lấy hết, bây giờ bà con không biết làm gì để sống. Thời gian đầu bà con còn lấy tiền bồi thường để sinh sống, nay mai tiền ấy hết, chắc cả làng đói mất”. Ông Hý kể, sau khi nhận tiền đền bù, hàng chục gia đình ở thôn K8 đua nhau đi mua xe máy, sắm vật dụng; bây giờ đã hết tiền, cũng không có đất sản xuất. Từ nhiều tháng nay, hơn mười gia đình ở làng này đã rơi vào cảnh thiếu ăn, trong đó khốn khổ nhất là những gia đình không có tiền đền bù.

Cùng đường nên đi phá rừng

Vốn là một ngôi làng nhộn nhịp ở vùng cao Vĩnh Sơn, nhưng giờ đây làng K8 trở nên hiu hắt. Buổi chiều, khi chúng tôi đến nhà ông Đinh Bình, ngôi nhà nhỏ vắng vẻ không có người. Tìm mãi mới thấy hai đứa con nhỏ của ông Bình đang chơi lăn lóc ở góc rừng. Những người hàng xóm cho biết, gia đình ông Đinh Bình là một trong những hộ nghèo khó nhất ở làng K8. Mấy tháng nay, hàng ngày vợ chồng ông Bình lên núi chặt cây, tìm đất để trồng bắp, sắn sống qua ngày. Gần đây, nhiều người ở làng K8 cũng kéo nhau lên núi tìm đường mưu sinh như vợ chồng ông Đinh Bình. Ông Đinh Thăng, ở làng K8, nói: “Thuỷ điện lấy hết đất rồi, họ hứa nhưng chờ mãi có thấy đền lại đâu. Trước đây, không ai muốn phá rừng, nhưng bây giờ phải tìm chỗ để trồng cây có cái mà ăn”.

Ông Bùi Tấn Thành, chánh văn phòng UBND huyện Vĩnh Thạnh cho biết, từ khi xây dựng các công trình thuỷ điện, ở địa phương này bắt đầu phát sinh tình trạng phá rừng làm nương rẫy; trong đó nguyên nhân chính là do người dân bị thu hồi hết đất sản xuất. Gần đây, các lực lượng chức năng đã phát hiện 26 hộ phá rừng làm nương rẫy với tổng diện tích hàng chục hecta. “Đây cũng là một trong những vấn đề bức xúc hiện nay của huyện Vĩnh Thạnh. Bên cạnh việc ngăn chặn, xử lý các trường hợp vi phạm, huyện đang tìm cách hỗ trợ an sinh cho người dân để hạn chế tình trạng phá rừng; đồng thời yêu cầu chủ đầu tư các công trình thuỷ điện phải thực hiện đúng các cam kết về hỗ trợ người dân ổn định cuộc sống”, ông Thành nói.

Theo ông Thành, theo cam kết ban đầu, chủ đầu tư các công trình thuỷ điện phải hỗ trợ kinh phí đào tạo nghề, chuyển đổi nghề, ưu tiên tuyển dụng con em những gia đình bị thu hồi đất để làm thuỷ điện. Tuy nhiên, đến nay, huyện Vĩnh Thạnh chỉ mới có ba em được công ty cổ phần thuỷ điện Trà Xom hỗ trợ kinh phí học nghề vận hành máy. Ngoài ra, cả huyện chưa có một gia đình nào được hỗ trợ chuyển đổi nghề. Ông Đinh Khánh nói: “Hiện nay, khi không còn đất sản xuất hoặc còn quá ít, nhiều con em thanh niên ở Vĩnh Sơn cũng muốn được chuyển sang một nghề nào đó để ổn định cuộc sống lâu dài, nhưng hầu hết đều không có điều kiện. Nhiều bà con cũng nhận thức được rằng không thể phá rừng để sống, tuy nhiên, các chủ đầu tư thuỷ điện không hề quan tâm đến vấn đề này như cam kết ban đầu”.

Cùng chúng tôi leo lên một sườn núi cao ở xã Vĩnh Sơn, giọng ông Đinh Khánh trầm buồn: “Bây giờ hầu như không ai còn nhận ra dòng sông Kôn ngày nào nữa. Những ngôi làng cùng các cánh rừng kia rồi sẽ chìm trong lòng hồ thuỷ điện. Không biết rồi bà con sẽ lấy gì để mưu sinh?”

bài và ảnh: Uyên Thu (SGTT)

Chủ đầu tư chưa thực hiện cam kết ban đầu

Theo UBND huyện Vĩnh Thạnh, đến nay, mặc dù công trình thuỷ điện Trà Xom sắp hoàn thành nhưng công ty cổ phần thuỷ điện Trà Xom vẫn chưa hoàn thành việc chi trả bồi thường thiệt hại đất đai, cây cối, hoa màu cho người dân. Ngoài ra, công ty này cũng chưa thực hiện hỗ trợ khuyến nông, hỗ trợ chính sách, hỗ trợ lương thực, xây dựng nhà rông cho người dân như cam kết ban đầu. Dù đã san lấp hàng trăm hecta rừng tự nhiên, nhưng đến nay, công ty này cũng chưa bồi thường thiệt hại cho Nhà nước.