Nhận nhiều ưu đãi, đặc quyền nên tái cơ cấu động chạm trực tiếp đến lợi ích của các tập đoàn, doanh nghiệp nhà nước. Cần những giải pháp mạnh để việc cổ phần hóa, thoái vốn ngoài ngành... không bị trì hoãn và không gây thất thoát.
Không đợi sự tự giác
|
|
| |||||||||||||||
Lý do mà nhiều doanh nghiệp nhà nước (DNNN) đưa ra cho việc chậm trễ cổ phần hóa hầu hết là "thời điểm chưa thuận lợi". Cụ thể, thị trường chứng khoán ảm đạm, khó thực hiện bán cổ phần hoặc nếu có bán được, cũng phải bán rẻ, gây thất thoát vốn nhà nước. Tuy nhiên, lực cản lớn nhất cho quá trình cổ phần hóa chính là chi phối của lợi ích cá nhân, lợi ích nhóm đứng phía sau các DN này. Bởi những ưu đãi về vốn, về đất, về cơ chế chính sách chắc chắn sẽ bị mất hoặc giảm đi khi thực hiện tái cơ cấu. Đó là chưa kể, nếu làm rõ những lãi giả, lỗ thật; thất thoát vốn... ở nhiều tập đoàn, tổng công ty thì không ít người sẽ bị truy cứu trách nhiệm. Đó mới là lý do thật sự của việc trì hoãn tái cơ cấu DNNN.
Ủy viên Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, Đại biểu Quốc hội Trương Trọng Nghĩa phân tích cổ phần hóa, thoái vốn ngoài ngành là động chạm đến vấn đề lợi ích. Nên nếu để các tập đoàn, tổng công ty, DNNN tự làm, phải có lợi họ mới làm. Trong trường hợp bất lợi, họ sẽ tìm mọi cách trì hoãn. Vì vậy, khó trông đợi vào sự tự giác của các DN này mà Chính phủ phải vào cuộc. Đây là lúc nhà nước, các bộ, ngành, các địa phương... phải sử dụng quyền lực để "bắt" họ phải thực hiện. Ông Nghĩa khẳng định cổ phần hóa có nhiều mục đích chứ không chỉ là bán được giá cao. Việc này cần thiết phải được thực hiện ngay để nâng cao năng lực cho các DNNN. Có thể chúng ta không bán được giá như mong đợi nhưng nếu thực sự vì lợi ích trung và dài hạn, không thể trì hoãn vì bất cứ lý do gì.
Không đồng tình với lý do "sợ bán rẻ vốn nhà nước", tiến sĩ Lê Đạt Chí, Trưởng bộ môn tài chính Đại học Kinh tế TP.HCM, cho rằng giá là do thị trường quyết định. Theo quy trình, khi tiến hành cổ phần hóa bất cứ DN nào đều có một công ty đứng ra bảo lãnh. Công ty này "bao tiêu" đầu ra và có trách nhiệm giới thiệu DN với nhà đầu tư. Vì họ ăn phí nên giá bán càng cao, phí thu càng nhiều nên họ sẽ làm mọi cách để giá bán được tốt nhất. Nếu giá đã do thị trường quyết định thì không thể nói là thất thoát. Theo ông Chí, vấn đề quan trọng nhất là "chống ế" để đẩy nhanh cổ phần hóa. Sở dĩ các nhà đầu tư không mặn mà với việc mua cổ phần, cổ phiếu của các DNNN vì việc niêm yết bị trì hoãn rất lâu khiến họ bị chôn vốn và mất niềm tin. Vì vậy, phải có cam kết và thực hiện nghiêm túc việc niêm yết ngay sau khi IPO (bán cổ phiếu lần đầu ra công chúng) để tạo thanh khoản cho cổ phiếu mà nhà đầu tư nắm giữ. Có vậy mới đẩy nhanh cổ phần hóa DNNN được.
Trên thực tế, lý do "sợ bán rẻ vốn nhà nước" đã đeo bám xuyên suốt quá trình cổ phần hóa DNNN trong nhiều năm nay nhưng nguyên nhân thực sự như đã phân tích trên, là bảo vệ lợi ích, bảo vệ những đặc quyền, đặc lợi của cá nhân, tổ chức, nhóm lợi ích được hưởng từ cơ chế, chính sách dành cho các DN này. Nếu chúng ta vẫn chấp nhận các lý do ấy, cũng có nghĩa là việc tái cơ cấu kinh tế bị ngưng lại.
Thoái vốn, dễ thất thoát
Một vấn đề quan trọng trong tái cấu trúc DNNN là thoái vốn ngoài ngành. Những khoản đầu tư tay trái, đặc biệt là đầu tư vào tài chính, bất động sản của các tập đoàn, tổng công ty nhất thiết phải được thoái vốn càng sớm càng tốt. Tuy nhiên, thoái như thế nào, cơ chế định giá ra sao, ai mua - ai bán... đều chưa có gì cụ thể nên việc chốt giá dễ dẫn đến nguy cơ thất thoát vốn nhà nước, tạo cơ hội cho các nhóm lợi ích thu lợi lần 2. Lần đầu là khi đầu tư, chuyện mua với giá 2 đồng nhưng trên hợp đồng chính thức ký là 4 đồng, khoản chênh lệch bỏ túi riêng là điều ai cũng biết. Còn tại thời điểm này, mượn "áp lực" từ chủ trương thoái vốn, khả năng "bắt tay" bán vốn nhà nước thấp hơn nhiều so với giá trị có thể bán được để kiếm lợi hoàn toàn có thể xảy ra.
Tiến sĩ Lê Đạt Chí cho rằng để tránh trường hợp thất thoát vốn nhà nước bằng các hình thức bắt tay chốt giá như nói trên, nên định giá và bàn giao tất cả các khoản đầu tư ngoài ngành cho Tổng công ty đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC). SCIC sẽ sắp xếp, cơ cấu, phân loại, đóng gói các khoản tay trái này thành một danh mục đầu tư để bán dần. Như vậy vốn sẽ không bị thất thoát. Trả lời câu hỏi về nguồn vốn để SCIC có thể thực hiện việc mua hết các khoản đầu tư ngoài ngành có giá trị cực lớn hiện nay, ông Chí cho rằng SCIC có thể chỉ trả 10% giá trị các khoản mua, còn lại phát hành trái phiếu và bắt chính các DN này mua lại. Thông qua đó điều tiết vốn giữa các đơn vị một cách hợp lý. Nếu một mình SCIC bị quá tải thì có thể thành lập các công ty có chức năng tương tự hoặc các quỹ đầu tư của các địa phương để đảm nhận phần việc này.
Ông Nguyễn Xuân Thành - Giám đốc chính sách công, Chương trình giảng dạy Kinh tế Fulbright - cũng cho rằng bản thân các DNNN đều công bố thoái vốn nhưng sau đó lại nói rằng chưa làm được ngay vì thời điểm chưa thuận lợi. Nếu vậy, Nhà nước có thể thành lập ra một công ty, mua lại toàn bộ các khoản đầu tư ngoài ngành. Chúng ta có sẵn một công ty có thể thực hiện việc này là SCIC nên có thể tạm thời chuyển toàn bộ các khoản đầu tư sang SCIC. Sau đó, lập ra lộ trình thoái vốn trong 3-5 năm để việc thoái vốn không gây tác động lên thị trường. Nếu làm vậy, ngay lập tức các DNNN sẽ được thoái vốn mà không thể viện dẫn bất cứ lý do gì để trì hoãn.
Chủ trương, giải pháp để thoái vốn ngoài ngành, cổ phần hóa DNNN đều đã có. Vấn đề còn lại phụ thuộc vào việc chúng ta có thực sự quyết liệt tái cơ cấu các DNNN hay không.
Nguyên Hằng (Thanh niên)