Không ai có thể tuân thủ một quy định chưa được ban hành! Đơn giản là vì nó chưa tồn tại để người ta có thể tuân thủ. Đây là lẽ phải đương nhiên và cũng là căn cứ để xác lập nguyên tắc không được áp dụng hồi tố trong Luật Hình sự.
Nguyên tắc nói trên có một ý nghĩa hết sức quan trọng. Nó chính là công cụ để bảo đảm sự an toàn pháp lý cho tất cả mọi người dân trong một nhà nước pháp quyền.
Cứ nghĩ mà xem, có cách gì để bạn có thể đoán trước được tất cả các quy định sẽ được ban hành trong những tháng, những năm hoặc những thập niên sắp tới hay không? Nếu thế thì làm sao bạn có thể tuân thủ chúng ngay từ bây giờ được (?!). Để dễ cảm nhận hơn, xin được lấy quy định về việc bắt buộc phải đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy làm ví dụ.
Nếu không có nguyên tắc không được áp dụng hồi tố, thì hàng triệu người có thể bị xử phạt, vì trước năm 2007 - trước thời điểm Chính phủ ban hành nghị định quy định việc bắt buộc phải đội mũ bảo hiểm - thì hầu như không ai chấp hành quy định nói trên cả.
Không khéo, trong số những người bị phạt có cả bạn và chắc chắn là có cả tôi.
Tất nhiên, chúng ta không có gì phải băn khoăn ở đây cả, vì quy định bắt buộc phải đội mũ bảo hiểm xe máy chắc chắn là không bị áp dụng hồi tố. Cái đáng phải băn khoăn là có vẻ như quy định về việc phải xin ý kiến của Ngân hàng Nhà nước trước khi muốn ủy thác cho các cá nhân gửi tiền tại các tổ chức tín dụng khác lại đang bị áp dụng như vậy.
Theo thông tin từ các số báo Người Cao Tuổi ngày 8.10, 10.10, 11.10.2013, ông Trần Xuân Giá - nguyên Chủ tịch Hội đồng quản trị của Ngân hàng ACB - đang bị khởi tố hình sự với nguyên nhân chính là vì ngày 22.3.2010 ông đã không tuân thủ một quy định được ban hành ngày 8.3.2012 (sau đó đến hơn một năm ba tháng!).
Cụ thể, ngày 22.3.2010 ông Giá ký biên bản của Hội đồng quản trị ACB phê chuẩn chủ trương “ủy thác cho các cá nhân để gửi tiền VND và USD tại các tổ chức tín dụng”. Ngày 8.3.2012, Ngân hàng Nhà nước ban hành thông tư 04/2012/TT-NHNN quy định về việc muốn làm điều trên thì phải xin ý kiến của Ngân hàng Nhà nước.
Việc của ông Trần Xuân Giá chỉ là việc của một cá nhân, cho dù cá nhân đó đã từng là một bộ trưởng đi chăng nữa. Tuy nhiên, việc bảo đảm nguyên tắc không được áp dụng hồi tố để quy kết trách nhiệm hình sự lại không phải chỉ là việc của một cá nhân. Đây chính là việc của cả hệ thống chúng ta và của mỗi công dân để bảo vệ pháp quyền.