Đường đến nghĩa trang... vàng - Kỳ 3

Hàng trăm héc-ta rừng ở các huyện miền núi Đại Lộc, Phước Sơn (Quảng Nam) đang bị tàn phá tanh bành vì “vàng tặc” và “than thổ phỉ”. Điều đáng nói, thủ phạm lại chính là những công ty, doanh nghiệp được UBND tỉnh Quảng Nam cấp giấy phép “khai thác khoáng sản”...

TẬN DIỆT RỪNG XANH
Trưa 15-3-2011, từ thành phố Tam Kỳ (Quảng Nam), chúng tôi ngược gần 100km theo Quốc lộ 1A rồi rẽ vào cung đường đất ngoằn ngoèo để đến mỏ than Khe Tre ở xã Đại Hưng, huyện Đại Lộc. Vì đèo dốc, vô số ổ gà nên tôi và anh bạn đồng nghiệp đành phải gửi lại “con ngựa sắt” ở trung tâm xã Đại Hưng rồi cuốc bộ hơn 10km xuyên rừng vào mỏ than.

Đi đến đầu mỏ than Khe Tre, cảnh tượng đầu tiên đập vào mắt là những quả núi cao sừng sững bị xẻ đôi để làm đường vào khai thác than. Vào sâu khoảng 500m nữa là một “đại công trường” khai thác “vàng đen” với hàng trăm hầm lò, bãi than nằm chồng chất tựa vào lưng núi. Theo sự chỉ dẫn của anh Nguyễn Văn T. (47 tuổi, một người dân địa phương), chúng tôi thâm nhập sâu vào bên trong công trường khai thác than của hai công ty Trường Long, Hòa Thịnh nằm phía đông bắc của sườn núi.

Vào đến khu vực đang thi công dang dở, điều bất ngờ khiến chúng tôi không thể tin vào mắt mình là cả cánh rừng rộng lớn hàng chục héc-ta đã bị đốn hạ. Nhiều cây gỗ lớn đường kính bằng cả người ôm nằm chỏng chơ, trơ gốc. Cạnh đó, hàng chục công nhân vẫn cặm cụi cưa xẻ cọc cốp pha (mới chặt từ rừng) để chèn chống cửa hầm.

Tại trung tâm công trường, nhiều xe múc “loại khủng” đang đua nhau cày xới, san đồi, bạt núi, đẩy đất đá, xỉ than xuống rừng và đồng ruộng dưới chân núi. Càng vào sâu bên trong, tình trạng phá rừng, thi công công trường càng mạnh mẽ và nóng hổi. Nhìn đội ngũ phu than vô tư, mặc sức chặt phá cây rừng làm cột chống, chúng tôi biết được rằng ở đây người ta phá rừng công khai, không e sợ vì hình như không có sự quản lý, giám sát của cơ quan chức năng. Công nhân làm theo “lệnh” phá rừng lấy than của chủ công ty khai thác khoáng sản được UBND tỉnh cấp giấy phép.

Hồ Minh T. (23 tuổi, người ở tỉnh Thanh Hóa) không ngần ngại cho biết: “Ngoài việc chui hầm đào than, chúng em còn được công ty giao đi đẵn gỗ ở rừng về làm cọc chống. Cứ đào sâu vào lòng đất độ 7 - 8m là phải chống ít nhất 1m3 gỗ, như thế mới đảm bảo an toàn và tiến độ thi công”.

Ngoài việc chặt cây, lấy cọc cốp pha chèn chống hầm lò, tình trạng vùi lấp nhiều héc-ta rừng nguyên sinh ở bãi than Khe Tre đang diễn ra hàng ngày. Vì là mỏ than lộ thiên (nằm trên đỉnh núi) nên để lấy được khoáng sản bằng phương pháp thủ công thô sơ, người ta buộc phải “cào núi”, đổ hàng ngàn khối xỉ than, đất đá từ đại công trình xuống phía dưới, nơi có rừng cây, đồng ruộng của người dân đang canh tác.
Tận mắt chứng kiến cảnh hàng chục héc-ta rừng Khe Tre bị băm nát, vùi lấp trong tro bụi và xỉ than, chúng tôi không khỏi đau lòng. Không biết những người có trách nhiệm của tỉnh Quảng Nam và huyện Đại Lộc đã lên đây thị sát lần nào chưa?

DÂN KÊU TRỜI KHÔNG THẤU!

Chiều 15-3-2011, trao đổi với chúng tôi, nhiều người dân ở hai thôn Thạch Đại và Mậu Lân (xã Đại Hưng, huyện Đại Lộc) bày tỏ bức xúc vì tình trạng nguồn nước, đất đai canh tác trên địa bàn bị vùi lấp và ô nhiễm nghiêm trọng. Dẫn chúng tôi ra một khu đất trống nằm cạnh cánh đồng lúa xã Đại Hưng, anh Võ Thanh Trà (52 tuổi, ngụ thôn Mậu Lân) chỉ tay ra xa rồi nói trong chua xót: “Trước đây, đó là 15ha đất nông nghiệp trồng lúa nước rất tốt. Vụ nào chúng tôi cũng đạt năng suất từ 350 đến 400kg/sào. Nhưng bây giờ thì phải bỏ hoang vì bụi xỉ, nước thải ô nhiễm chảy xuống từ bãi than Khe Tre. Thiếu đất canh tác, người dân thiếu luôn việc làm, nhiều hộ gia đình rơi vào cảnh thiếu ăn”. Ở lô đất bên cạnh, anh Nguyễn Thanh Hưng (44 tuổi, ngụ thôn Thạch Đại) cũng giải thích: “Hai năm trở lại đây, tình trạng phá rừng, xẻ núi, đào than ồ ạt phía trên khiến ruộng đồng phía dưới của tụi tui không thể canh tác. Cát bụi, nước đen từ bãi than chảy ra làm cây lúa, cây ngô bị “điếc” và “thẳng cọc”, không chịu ra bông. Vụ vừa rồi gia đình tôi mất trắng”.

Cùng chung cảnh ngộ như anh Trà, anh Hưng (ở xã Đại Hưng) còn có gần 100 hộ dân bị thất thu hoặc không thể tiếp tục canh tác vì “tai họa” từ bãi than Khe Tre. “Những vụ trước, 3 sào lúa của gia đình tôi thu hoạch thấp nhất cũng gần 7 tạ. Vậy mà từ khi mỏ than đi vào khai thác ồ ạt, sản lượng lúa gần như mất hoàn toàn, chỉ vớt vát được ít bao” - ông Võ Thanh Hải (63 tuổi, ngụ thôn Mậu Lân) bức xúc.
Xỉ than, những chất thải độc hại từ bãi than Khe Tre chảy xuống không chỉ làm người dân mất mùa, buộc phải bỏ hoang hàng chục héc-ta đất nông nghiệp mà còn làm ô nhiễm nghiêm trọng môi trường nước, gây dịch bệnh và nảy sinh nhiều hệ lụy khôn lường.

Chỉ tay vào vết thương nặng ở cẳng chân, ông Trương Văn Thôi (78 tuổi, ngụ thôn Thạch Đại) nói trong bức xúc: “Nước độc đen ngòm từ bãi than chảy xuống khiến con lươn, con cá ở hồ Bàn Sen (thôn Thạch Đại) chết nổi bụng. Đến con trâu, con vịt cũng không thể nuôi nổi vì uống nước vào là lăn đùng ra chết. Cách đây một tháng, tôi rửa chân ở ngoài đồng về là nổi mẩn ngứa, lở loét và kết cục là thế này đây...”. Theo ông Thôi, thời gian gần đây các bệnh về đường hô hấp, tiêu hóa, lở loét ngoài da ở người dân xã Đại Hưng gia tăng đột biến vì chịu ô nhiễm nặng từ lò than Khe Tre.

Đã nhiều lần người dân các thôn Thạch Đại, Mậu Lân làm đơn gửi lên UBND xã Đại Hưng và huyện Đại Lộc cầu cứu nhưng không có kết quả!

NÊN NGỪNG NGAY VIỆC CẤP PHÉP TRÀN LAN
Qua tìm hiểu chúng tôi được biết, hiện UBND tỉnh Quảng Nam chỉ cấp giấy phép khai thác than ở Khe Tre cho năm đơn vị là Công ty TNHH Sơn Thắng, Công ty Phúc Thành Long, Công ty TNHH Độc Lập, Công ty TNHH chế biến nông lâm sản hợp tác xã Đại Hưng và Công ty 27-7. Nhưng trên thực tế có thêm hai công ty “lạ” không có giấy phép nhưng vẫn ồ ạt khai thác than là Công ty TNHH Hòa Thịnh và Công ty TNHH Trường Long. Hầu hết các công ty có giấy phép và không có giấy phép ở đây đang gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường. Vì lợi nhuận từ “vàng đen”, “than thổ phỉ” họ bất chấp quy định về khai thác khoáng sản, bảo vệ môi trường, sẵn sàng xẻ núi, phá rừng, vùi lấp đồng ruộng của người dân.

Trao đổi với chúng tôi, ông Phạm Đức Thịnh - Chủ tịch UBND xã Đại Hưng thừa nhận: dù ở mức độ khác nhau, những công ty khai thác than trên địa bàn đang mắc phải sai phạm chung như chưa khai thác, san ủi đúng nơi quy định, chưa có báo cáo đánh giá tác động môi trường hàng năm. Tuy nhiên, vì là giấy phép “khai thác khoáng sản” do UBND tỉnh cấp nên chính quyền xã rất khó quản lý, giám sát vì vượt quá thẩm quyền (?!).

Tình trạng phá rừng, xả chất thải độc hại ra môi trường đất, nước không chỉ có ở mỏ than Khe Tre (xã Đại Hưng, huyện Đại Lộc) mà khá phổ biến ở các huyện miền núi Quảng Nam. Điển hình là ở huyện Phước Sơn, hiện có 15 công ty được UBND tỉnh Quảng Nam cấp giấy phép khai thác vàng sa khoáng và hàng trăm điểm khai thác vàng tự phát trái phép. Nhằm tăng lợi nhuận, nhiều công ty “vàng tặc” sẵn sàng dùng thuốc nổ, hóa chất cyanua độc hại vượt mức cho phép.

Chia sẻ cùng chúng tôi, ông Hồ Văn Tre - Trưởng phòng Tài nguyên môi trường huyện Phước Sơn cho biết: “Trong thời gian qua, mặc dù đoàn kiểm tra liên ngành của huyện Phước Sơn đã ra sức kiểm tra, xử phạt, truy quét “vàng tặc” và các công ty khai thác vàng sa khoáng vi phạm quy định nhưng vẫn không xuể. Tình trạng phá rừng, moi sông, vùi lấp đồng ruộng của người dân vẫn tiếp diễn. Hiện tại chúng tôi rất... bí”.

Theo tâm sự của ông Tre thì hình như cái “không xuể” và “bí” của đoàn kiểm tra liên ngành huyện Phước Sơn là ở chỗ: Các công ty “vàng tặc” quá khôn ngoan, mỗi đợt đoàn đi kiểm tra là họ đều có “mật thám” báo trước nên sẵn sàng chuẩn bị kỹ lưỡng để đối phó, tẩu tán tang vật, chất độc. Cái khó nữa ở chỗ, giấy phép khai thác khoáng sản thì do UBND tỉnh Quảng Nam cấp mà lại giao cho huyện quản lý. Năm thì mười họa “cấp trên” mới về thị sát, kiểm tra một lần.

Trước thực trạng phá rừng, thải chất độc kinh hoàng như hiện nay, thiết nghĩ đã đến lúc các cơ quan ban ngành có thẩm quyền của tỉnh Quảng Nam cần phải bàn bạc và tìm ra giải pháp hữu hiệu. Theo chúng tôi, việc đầu tiên là nên ngừng ngay việc cấp phép khai thác khoáng sản tràn lan, thu hồi giấy phép của những công ty “vàng tặc” đã cấp nhưng không thực hiện đúng quy định, đồng thời làm rõ trách nhiệm, xử lý nghiêm những tổ chức, cá nhân vi phạm. Có như vậy nạn “vàng tặc” và “than thổ phỉ” mới không còn là vấn nạn nhức nhối, ám ảnh trên vùng đất giàu tài nguyên này.

Nguyên Dũng (CATP)