Thế giới quay quanh trục Trung - Mỹ?

So với G8 và G20, khái niệm G2 còn quá mới và có phần “lạ tai” đối với đa số các học giả và chính khách. Nhiều người cho rằng khái niệm G2 chỉ mới xuất hiện trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong một vài tài liệu chuyển khảo ở Mỹ, Tây Âu và Trung Quốc khoảng trên dưới một năm nay. Có lẽ, chính người Mỹ là người đầu tiên đưa ra cơ chế G2. Nguyên nhân chính là sự sa sút trầm trọng trên tất cả các lĩnh vực của nước Mỹ trong nửa cuối thập niên thứ nhất của thế kỷ 21.

Thế giới quay quanh trục Trung - Mỹ?

Khi kẻ yếu đi, kẻ lại mạnh lên

Năm 2008, dù vẫn là siêu cường nhưng sức mạnh tổng hợp quốc gia của Mỹ suy yếu nghiêm trọng (trong tương quan với các cường quốc khác). Mỹ mất uy tín đối với hầu hết các quốc gia trên thế giới, kể cả với các đồng minh truyền thống. Vị thế của Mỹ trên thế giới giảm sút và Mỹ không còn có khả năng sắp xếp trật tự thế giới phục vụ lợi ích của mình. Khắp nơi trên thế giới, kể cả ở Mỹ, đó đây người ta đã đưa ra cảnh báo về thời kỳ cáo chung của siêu cường duy nhất.

Khi Mỹ đang tụt dốc thì Trung Quốc tỏa sáng sau 30 năm cải cách, mở cửa. Khắp thế giới, đâu đâu người ta cũng nói tới Trung Quốc trở thành “công xưởng của thế giới”. Trước đây nhiều năm, Trung Quốc đứng đầu thế giới về sản xuất và tiêu thụ xi măng, sắt thép và than. Hiện nay có đến 70% đồ chơi, 55% máy ảnh, 29% máy thu hình, 24% máy giặt và 16% tủ lạnh bán ra trên thế giới được sản xuất tại Trung Quốc. Với việc phóng thành công tàu vũ trụ có người lái, Trung Quốc trở thành một trong ba quốc gia (sau Nga và Mỹ) hàng đầu trên thế giới về khoa học vũ trụ. Với GDP quốc gia đứng thứ ba thế giới (sau Mỹ và Nhật Bản) và đứng đầu thế giới về dự trữ ngoại tệ (trên 2.000 tỷ USD), Trung Quốc được các quốc gia trên thế giới, kể cả một số đồng minh của Mỹ, tỏ ra khâm phục, nể trọng.

Như vậy, khi Mỹ sa sút, Trung Quốc lại có sức mạnh tổng hợp vượt nhiều cường quốc và bắt đầu vươn ra khắp các châu lục trên thế giới với vai trò nước lớn. Trong bối cảnh đó, viễn cảnh cơ chế G2 mà ở đó, Mỹ và Trung Quốc có vai trò chủ yếu trong việc giải quyết những vấn đề trọng đại của thế giới, là chủ đề gây ra nhiều lời đồn đoán.

Bên ngoài thăm dò, bên trong cẩn trọng

Quan điểm của các nước (mang tính chính thống) về G2 cũng rất khác nhau, nhưng có điểm chung là hết sức dè dặt; các nguyên thủ quốc gia, các chính khách thì cẩn thận “giữ mồm, giữ miệng”. Họ không ủng hộ, có thể là chưa ủng hộ, nhưng cũng không trực diện phê phán, phủ định G2 một cách gay gắt.

Người châu Âu, khi họ chán Mỹ và bị choáng ngợp bởi ánh hào quang của con rồng Trung Quốc, thì họ thả sức mơ mộng về G2. Còn người Nhật, thì thảng thốt, băn khoăn, lo lắng một lúc nào đó sự phát triển quan hệ Mỹ - Trung sẽ làm quan hệ Mỹ - Nhật sẽ teo tóp, èo ọt. Vì nếu không có Mỹ, một mình Nhật Bản không thể đương đầu với một Trung Quốc hùng mạnh với ước vọng vươn tới siêu cường. Do đó, người Nhật luôn phấp phỏng suy đoán liệu có thể hình thành cơ chế G2.

Ấn Độ và Nga có suy nghĩ khác. Ấn Độ không tin sẽ hình thành G2, còn người Nga thì không những không tin, mà còn phản đối bất kỳ mối quan hệ tay đôi nào chi phối tiến trình phát triển của thế giới.

Đầu năm 2009, Bredezinski, cố vấn đối ngoại của Obama trong thời gian tranh cử, kêu gọi tổ chức Hội nghị thượng đỉnh Mỹ - Trung (G2) để cùng nhau đưa thế giới thoát khỏi khủng hoảng kinh tế hiện nay. Sau Hội nghị thượng đỉnh G20 ở London, khi trả lời phỏng vấn tờ Thời báo hoàn cầu (Trung Quốc), J.Fuks, cố vấn cấp cao về chính sách của Ủy ban quan hệ đối ngoại châu Âu (ECFR), đã không ngần ngại khẳng định: trong thời gian ngắn sẽ xuất hiện cục diện G2 Trung – Mỹ, bởi lẽ sức mạnh kinh tế không ngừng tăng của Trung Quốc đang khiến Bắc Kinh có vai trò ngày càng quan trọng trên trường quốc tế. Như vậy, có vẻ như người Mỹ và châu Âu đều chủ yếu xuất phát từ sức mạnh kinh tế của Trung Quốc với dự trữ ngoại tệ trên 2.000 tỷ USD (đứng đầu thế giới) để nghĩ về cơ chế hay cơ cấu G2.

Tuy nhiên, không chỉ kinh tế, mà đúng hơn là từ kinh tế, hợp tác Mỹ - Trung sẽ có vai trò có tính quyết định nhiều vấn đề nóng bỏng, trọng đại của thế giới. So với người Mỹ và châu Âu, người Trung Quốc cổ súy cơ chế G2 với một hàm ý khác. Vẫn trên cơ sở sức mạnh kinh tế của Trung Quốc và khả năng chống đỡ với khủng hoảng của Trung Quốc (là nước lớn duy nhất vẫn có tăng trưởng GDP 2009 khoảng 6-7%), nhiều học giả Trung Quốc cho rằng chỉ Bắc Kinh mới có khả năng giúp Mỹ và nền kinh tế thế giới thoát khỏi khủng hoảng.

Nhưng đó là việc trước mắt, hàm ý cấu trúc G2 của người Trung Quốc không chỉ dừng lại ở vai trò kinh tế của Trung Quốc đối với thế giới, mà là quyền lực chính trị trên phạm vi toàn cầu của nước này. Ông Chen Xiangyang, nhà chiến lược cấp cao của Viện nghiên cứu quan hệ quốc tế đương đại Trung Quốc nói: “Chúng tôi muốn quảng bá tiếng nói của Trung Quốc, bảo vệ hình ảnh của Trung Quốc và mở rộng quyền lợi quốc gia của Trung Quốc”.

Tháng 2/2009, trong buổi tiếp Ngoại trưởng Mỹ Hillary, Chủ tịch Hồ Cẩm Đào nói rõ quan hệ Trung – Mỹ là một trong những mối quan hệ song phương quan trọng nhất của thế giới trong thế kỷ XXI. Như vậy, đây chỉ là một trong những mối quan hệ song phương quan trọng, chứ không phải là mối quan hệ song phương quan trọng duy nhất thế giới.

Trước dư luận ồn ào về G2, Tổng thống B.Obama và các cộng sự luôn giữ thái độ bình tĩnh, không thể hiện ủng hộ hay phản đối. Ông Obama hiểu rằng G2 là chuyện của tương lai xa. Ông chủ Nhà Trắng và các cộng sự cho rằng: Không nên vội vàng xích lại gần Trung Quốc mà cần củng cố liên minh Mỹ - Nhật, đồng thời thúc đẩy Trung Quốc tham gia giải quyết các vấn đề khu vực và vấn đề quốc tế.

Hơn nữa, từ xưa đến nay, dù không ai nói ra, Mỹ và Trung Quốc ít tin nhau nên giữa hai quốc gia này là một vực thẳm không dễ vượt qua để kiến tạo cơ cấu G2. Ông chủ Nhà Trắng và các cộng sự chỉ lắng nghe như những chuỵện “trà dư tửu lậu” vì biết rằng còn lâu mới hình thành cơ chế G2, ít ra trong nhiệm kỳ 2009-2012, khi Wasington sẽ dồn hết tâm sức đưa nền kinh tế Mỹ ra khỏi khủng hoảng và ra khỏi vũng lầy Afghanistan và Iraq.

Ảnh hưởng khu vực

Chưa có G2 ở cấp độ toàn cầu, nhưng ảnh hưởng của G2 ở Đông Á (bao gồm Đông Bắc Á và Đông Nam Á) đã tồn tại từ những năm 1950. Lịch sử ghi nhận vai trò đặc biệt quan trọng của Trung Quốc và Mỹ trong cuộc chiến tranh Triều Tiên (1950-1953), chiến tranh ở Đông Dương (1945-1954-1975), cuộc chiến tiêu diệt tàn quân Khmer Đỏ ở Campuchia. Hiện nay, Trung Quốc và Mỹ vẫn giữ vai trò chủ đạo trong việc giải quyết nhiều vấn đề của khu vực như vấn để hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên, eo biển Đài Loan...

Các nước ASEAN đang theo dõi sát từng bước phát triển quan hệ Trung-Mỹ. Khu vực ASEAN, nơi mà các cường quốc, chủ yếu là Trung Quốc và Mỹ ngày càng ráo riết lôi kéo, phân hóa, kiềm tỏa và tranh giành ảnh hưởng. ASEAN cũng là nơi đụng đầu về lợi ích giữa Trung Quốc và Mỹ trên tất cả các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, an ninh, quốc phòng và giá trị văn hóa.

Xét trên mọi phương diện: chính trị, kinh tế, quân sự, văn hóa, xã hội, hiện nay và trong một tương lai gần, ít ra là 10-15 năm nữa, Mỹ và Trung Quốc chưa có điều kiện và khả năng xây dựng cấu trúc quyền lực G2 do họ chi phối và thiết lập trật tự quốc tế.

Trong 10-15 năm nữa, Mỹ và Trung Quốc chưa có điều kiện và khả năng xây dựng cấu trúc quyền lực G2 do họ chi phối và thiết lập trật tự quốc tế.

PGS.TS Lê Văn Cương.

Theo Thế giới và Việt Nam