Giai đoạn đen tối nhất trong cơn khủng hoảng toàn cầu coi như đã đi qua đối với ngành tài chính và ngân hàng. Nhưng dư âm của biến cố nói trên còn tiếp tục kéo dài đối với các thị trường lao động trên thế giới. Theo OCDE và OIT, có từ 25 đến 30 triệu người thất nghiệp vì khủng hoảng.
Người thất nghiệp xếp hàng trước một trung tâm tìm việc làm ở Madrid, Tây Ban Nha. Ảnh Reuters
Một năm sau sự sụp đổ của ngân hàng Mỹ, Lehman Brothers, giai đoạn đen tối nhất trong cơn khủng hoảng toàn cầu coi như đã đi qua, ít ra là đối với ngành tài chính và ngân hàng. Nhưng dư âm của biến cố nói trên còn tiếp tục kéo dài đối với các thị trường lao động trên thế giới.
Theo dự phóng của Tổ chức Hợp tác và Phát triển kinh tế, OCDE, từ nay đến cuối năm khối này sẽ còn sa thải thêm ít nhất là 10 triệu người.
Trong điều kiện đó, giới phân tích đồng thanh cho rằng, chỉ có thể nói đến hồi kết của khủng hoảng một khi giải quyết xong khủng hoảng về phương diện xã hội do thất nghiệp gây nên.
Đơn giản là vì tại một số quốc gia như Hoa Kỳ, Tây Ban Nha hay Ai Len, nơi tỷ lệ thất nghiệp đột ngột tăng vọt trong 12 tháng qua, ngân sách của các hộ gia đình bị mất việc giảm đi hết 40% và theo OCDE thất nghiệp là trở ngại để quay lại lại với con đường tăng trưởng.
20-30 triệu nạn nhân của khủng hoảng
Theo báo cáo của tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế OCDE được công bố ngày 16/9, tính từ cuối 2007 - tức là từ khi khủng hoảng subprime mở màn- đến nay, đã có thêm 15 triệu người bị mất việc trong số 30 thành viên của Tổ chức.
Đáng quan ngại hơn hết là trong những tháng tới, sẽ có thêm 10 triệu người bị gạt ra ngoài thị trường lao động. Như vậy là trong khối 30 nước thành viên OCDE tỷ lệ thất nghiệp hiện đã ở mức cao nhất từ năm 1945 đến nay (8,3%) sẽ còn tiếp tục tăng thêm và có khả năng đặt tới ngưỡng tâm lý 10% vào năm 2010.
Mặc dù kinh tế chung trên toàn cầu có dấu hiệu phục hồi thế nhưng các kế hoạch sa thải nhân viên vẫn tiếp tục được áp dụng. Tổng thư ký OCDE nhấn mạnh là tất cả các nước thành viên phải nỗ lực, tránh để phải đối diện với « một cuộc khủng hoảng lâu dài trong lĩnh vực lao động » và giải quyết thất nghiệp là điều kiện tiên quyết để thoát khỏi khủng hoảng
Nạn nhân đầu tiên là giới trẻ, những người lao động nhập cư và những ai làm việc với hợp đồng ngắn hạn. 37% người thất nghiệp thuộc thành phần nghèo khó.
 |
| Tỷ lệ thất nghiệp tại Hoa Kỳ có thể đạt đỉnh điểm vào đầu năm 2010 (Ảnh : AFP) |
Để kéo tỷ lệ thất nghiệp xuống mức như trước khi nổ ra khủng hoảng toàn cầu, thế giới cần bắt lại 5 điểm tăng trưởng GDP đã tan thành mây khói trong 12 tháng qua. Điều hãy còn rất xa vời, theo như đánh giá của giới chuyên gia.
Trong điều kiện khả quan nhất, ngân hàng trung ương Mỹ dự phóng, tổng sản lượng toàn cầu tăng 3,3% vào năm tới. Thế nhưng các định chế tài chính tên tuổi như Morgan Stanley không mấy tin tưởng vào kịch bản « màu hồng » này.
Người ta nói đến một sự phục hồi kinh tế mà không giải quyết được toàn bộ vấn đề lao động : đối với Hoa Kỳ nếu GDP tăng khoảng 2% thì tỷ lệ thất nghiệp sẽ ở vào khoảng tử 7 đến 8% thay vì là 4 hay 5% như hiện nay.
Tại Hoa Kỳ tỷ lệ thất nghiệp cũng sẽ ở vào khoảng từ 9 đến 10% trong năm nay và sang năm.
Châu Âu còn khó vươn lên hơn cả Mỹ
Pháp và Đức tương đối đỡ hơn một chút trong thời gian vừa qua, nhưng cái giá phải trả là năng suất tại hai nước công nghiệp châu Âu này đã giảm đi từ 4 đến 7% trong vòng một năm qua.
Tại Tây Ban Nha, nơi khối lượng người bị mất việc đã tăng vọt ngay từ những tháng đầu của cuộc khủng hoảng, chính quyền Madrid đã nhận thấy một vài tín hiệu khả quan trong ba tháng trở lại đây. Tuy nhiên, mọi người chờ đợi tỷ trong năm 2009 sẽ có khoảng 19% người trong độ tuổi lao động không có việc làm, và con số này sẽ là 20% vào năm tới.
Từ nay cho đến năm 2011, giải quyết thất nghiệp tiếp tục là quan tâm hàng đầu của giới lãnh đạo trong khối 27 nước thành viên châu Âu.
Theo Tổ chức Lao động Quốc tế OIT, trụ sở tại Geneve-Thụy Sĩ- khủng hoảng tạo nên 30 triệu nạn nhân trên thị trường lao động, nâng số người thất nghiệp trên thế giới lên thành 240 triệu.
Trong số những nạn nhân, những người ở độ tuổi dưới 25 có nguy cơ bị thất nghiệp cao hơn gấp đôi so với trung bình. Viện thống kê châu Âu Eurostat chia sẻ cùng quan điểm của OIT : trong ba tháng đầu năm nay, đã có thêm 5 triệu thanh niên trong Liên Hiệp Châu Âu đăng ký tìm việc làm. Con số này cao hơn 20% so với cùng thời kỳ năm ngoái.
Tỷ lệ thất nghiệp của giới trẻ trong 27 nước thành viên tăng thêm bốn điểm so với quý 1/2008. Tình trạng đặc biệt đáng quan ngại tại Tây Ban Nha, nơi 1/3 thanh niên dưới 25 tuổi không có việc làm.
Trước mắt chưa mấy ai mạnh dạn báo trước là thị trường lao động sớm khởi sắc trở lại. Tệ hơn nữa, những doanh nghiệp từ trước đến nay đã cố gắng "cầm cự" nay thấy ngân quỹ cạn dần do phần thì ngân hàng không cho vay thêm, phần còn lại họ đã không bán được hàng như ý muốn, đơn đặt hàng thưa thớt, xuất khẩu giảm sút... còn tiếp tục cho nhân viên nghỉ việc.
Mậu dịch thế giới co cụm
Điều dễ hiểu khi trao đổi mậu dịch trên thế giới sa sút trong suốt thời gian qua : Tổ chức Thương mại Thế giới dự phóng tổng kim ngạch trao đổi mậu dịch toàn cầu giảm 10% vào cuối năm nay. Đây là mức sụt giảm nghiêm trọng nhất kể từ năm 1929 và có nhiều yếu tố giải thích cho sự sụt giảm nói trên.
Nhập khẩu từ Trung Quốc sút giảm đáng kể. Từ tháng giêng đến nay, hơn 6 triệu chiếc xe hơi đã bán ra tại Trung Quốc đều là « hàng nội » tức là đều do Trung Quốc tự sản xuất thay vì phải nhập xe hay phụ tùng từ nước ngoài như trước kia.
Trung Quốc còn là một nước xuất khẩu vào bậc nhất thế giới. Để bán hàng ra nước ngoài, Trung Quốc thường phải nhập những « đầu vào ». Trong bối cảnh hàng Made in China không bán được sang các thị trường Âu Mỹ và bị chựng lại ở nhiều nước trong khu vực châu Á, hàng nhập vào Trung Quốc cũng bị giảm đi.
Tiêu thụ, chìa khóa để thoát khỏi khủng hoảng
Nếu chỉ chú trọng vào trường hợp của Hoa Kỳ : căn cứ trên báo cáo mới nhất của cơ quan tài chính G&G Private Finance thì số chính thức đăng ký thất nghiệp còn ở mức dưới 10% thế nhưng trên thực tế, con số này được thẩm định là ở vào khoảng 17% do có rất nhiều người đã mất việc lâu ngày, nản chí không còn lui tới các văn phòng môi giới việc làm.
Ngoài ra, số người thất nghiệp lâu năm và những trường hợp có chuyên môn cao bị mất việc cũng đã gia tăng cùng với khủng hoảng. Song song với hiện tượng thất nghiệp gia tăng, tín dụng để kích thích chi tiêu ở Mỹ cũng đã giảm đi một cách đáng kể trong cùng thời kỳ, đồng thời tỷ lệ tiết kiệm của các hộ gia đình lại tăng mạnh, nhảy vọt từ 0,5% lên hơn 6% trong một năm.
Theo G&G Private Finance thì đây là một điều hết sức đáng quan ngại, do trong những đợt suy thoái kinh tế trước, ngân hàng Mỹ đã luôn hạ lãi suất, khuyến khích người tiêu dùng vay mượn tiền và có chính sách cấp tín dụng rất cởi mở.
Nói cách khác kinh tế Mỹ thường vượt lên trên những khó khăn nhờ vào giới tiêu dùng, nhờ vào các khoản nợ chồng chất của tư nhân. Lần này thì khác.
Trong bối cảnh thất nghiệp gia tăng và kèm theo đó là thu nhập của các hộ gia đình sụt giảm, tỷ lệ tiết kiệm của tư nhân tăng cao, giới ngân hàng lại thận trọng trong việc cấp tín dụng : trong ngắn và trung hạn Hoa Kỳ khó có thể trông cậy vào tiềm năng tiêu thụ của các hộ gia đình để vực dậy kinh tế.
Trung Quốc đang trên đường khắc phục nạn thất nghiệp
Vào lúc khủng hoảng toàn cầu nâng tỷ lệ thất nghiệp ở Mỹ, ở Nhật Bản hay châu Âu lên đến gần 10% thì Trung Quốc là một ngoại lệ.
Hôm đầu tháng, bộ trưởng Lao động nước này tuyên bố trong tám tháng đầu 2009, Trung Quốc đã tạo thêm bảy triệu rưỡi việc làm, và tỷ lệ thất nghiệp ở thành thị trong một năm qua vẫn ổn định, được duy trì ở mức 4,3%.
Thành quả này có được theo giải thích của Bắc Kinh nhờ Trung Quốc đã bơm thêm 16% GDP -586 tỷ đô la- vào guồng máy kinh tế.
Cũng phải nói là từ sau khủng hoảng tiền tệ châu Á lo tích luy dự trữ bằng đô la. Khoản dự trữ này lên đến gần 2000 tỷ đô la. Dư thừa đô la, Bắc Kinh cho Anh, Mỹ vay, khiến Anh và Mỹ bị nợ nần chồng chất.
Trong lúc Anh Mỹ thiết hụt tiền tệ thì Trung Quốc do có được tấm nệm đô la nhanh chóng lấy lại cân bằng sau trận động đất tài chính hồi tháng 9/2008. Trung Quốc khuyến khích ngân hàng cho vay (tín dụng cấp cho tư nhân, doanh nghiệp tăng 30% trong thời gian từ tháng 5/2008 đến tháng 5/2009).
Cùng thời kỳ, Bắc Kinh từng bước đẩy mạnh mạng lưới an sinh xã hội (hưu bổng, trợ cấp thất nghiệp và y tế) mong lấy sức tiêu thụ nội địa để thay thế cho « chỗ trống » mà khu vực xuất khẩu để lại trong thời gian qua.
Trong khi đó người Mỹ lợi dụng thời cơ lãi suất ngân hàng trung ương thấp để trả bớt nợ, gây dựng một khoản tiết kiệm (điều mà lâu nay người Mỹ lơ là). Hậu quả là người Mỹ tiêu xài ít đi.
Hai yếu tố trên –ở Mỹ và Trung Quốc- cũng có thể giải thích vì sao thất nghiệp ở Hoa Kỳ gia tăng, trong lúc tại Trung Quốc, Bắc Kinh đã nhanh chóng làm chủ được tình hình trên thị trường lao động, ít ra là căn cứ theo các con số thống kê chính thức
Lối thoát ?
Ngoài trường hợp đặc biệt của Trung Quốc, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để nhanh chóng đóng lại vết thương cho hàng chục triệu nạn nhân của khủng hoảng ?
Một số nhà quan đưa ra ý kiến là ngành công nghệ mới, trong 20 năm qua đã mang lại 4 điểm GDP cho Hoa Kỳ. Tất cả mọi hy vọng đang hướng về các ngành công nghệ mới và năng lượng sạch để phát triển những nhu cầu mới, làm sạch môi trường, chống hiện tượng biến đổi khí hậu. Tiếc là các ngành này không chiếm trọng lượng lớn trong các kế hoạch kích thích kinh tế của Âu Mỹ.
Nhìn xa hơn, theo phân tích của giáo sư Daniel Cohen, chuyên « giải phẫu » các cuộc khủng hoảng trên thế giới : khủng hoảng lần này là cuộc khủng hoảng đầu tiên của một thế giới mở rộng, của một thế giới toàn cầu hóa và nó đánh dấu giai đoạn gọi là của những nền kinh tế ở vào thời kỳ « hậu công nghiệp ».
Ở đó, năng suất lao động ngày càng cao và điều ấy có nghĩa là chúng ta cần ít người hơn lức trước, để sản xuất một khối lượng hàng hóa nhiều hơn.
Nói cách khác, lao động sử dụng trong công nghiệp sút giảm : hiện nay đến 85% các công việc làm được tuyển dụng ngoài lĩnh vực công nghiệp.
Vậy thì đâu là những « cực » tạo ra công việc làm ? Câu trả lời rất đơn giản : ở « thượng nguồn » của khâu sản xuất thì có phần sáng tạo để đưa ra những sản phẩm mới ; còn ở « hạ nguồn » thì có giai đoạn tiếp thị tức là đem sản phẩm đến nay người tiêu dùng, và kèm theo đó là các dịch vụ hướng dẫn.
Hai đầu dây chuyền sản xuất này, mới là những có nơi có tiềm năng tuyển dụng nhân lực cao.
Mô hình phát triển kinh tế này, theo giáo sư Cohen, khiến nhiều quốc gia không còn khả năng bảo đảm công việc làm một cách lâu dài cho người dân. Tức là công việc làm ngày càng trở nên bấp bênh hơn.
Khủng hoảng lần này làm lộ rõ mô hình của một xã hội « hậu công nghiệp hóa ». Do vậy mô hình phát triển của thế giới cần có thời gian để giải quyết thu lực lượng lao động dư thừa đó.
Đấy là thời gian để tạo nên một mô hình phát triển kinh tế và xã hội khác với những gì đang có ngày hôm nay.
Thanh Hà (rfi.fr)