|
Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert M. Gates là thành viên nội các đầu tiên của Mỹ đến thăm Nhật Bản kể từ khi chính phủ của Đảng Dân chủ Nhật Bản (DPJ) lên cầm quyền.
Trong hai ngày 20 và 21/11 ở thăm Nhật Bản, ông Gates đã có một loạt cuộc gặp gỡ với các quan chức an ninh cấp cao của nước này. Tại đây, ông này đã tỏ lập trường rất cứng rắn với Nhật Bản về những thoả thuận an ninh song phương giữa hai nước trong bối cảnh chính quyền mới ở Tokyo muốn có sự thay đổi.
Chuyến thăm hai ngày lần này của nhân vật số một Lầu Năm Góc là nhằm đặt nền móng cho chuyến thăm Nhật Bản của Tổng thống Mỹ Barack Obama vào ngày 12 đến 13/11 tới. Trong chuyến thăm đó, Tổng thống Mỹ được cho là sẽ thể hiện rằng Washington đánh giá cao tầm quan trọng của mối quan hệ giữa Washington với chính phủ mới của Nhật Bản.
Tuy nhiên, việc chính phủ Nhật Bản mong muốn có một số thay đổi trong các thoả thuận an ninh với Mỹ trong khi Bộ trưởng Gates muốn giữ sự nguyên trạng đang làm ảnh hưởng ít nhiều đến triển vọng về một kết quả tốt đẹp trong chuyến thăm của ông Obama đến Tokyo sắp tới.
Mâu thuẫn về thoả thuận đóng quân ở Okinawa
Chính phủ mới của Nhật Bản muốn sắp xếp lại toàn bộ việc đóng quân của các lực lượng Mỹ tại đảo Okinawa trong khi Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ lại kiên quyết phản đối điều đó. Đây chính là một vấn đề gây bế tắc lớn trong chuyến thăm của ông Gates đến Tokyo..
Năm 2006, Mỹ và chính phủ Nhật Bản đã thông qua thoả thuận tổ chức lại lực lượng Mỹ tại Nhật Bản. Lúc đó, Đảng Dân chủ tự do của Nhật Bản vẫn đang nắm quyền. Thoả thuận này bao gồm các kế hoạch chuyển hàng ngàn binh lính Mỹ khỏi đảo phía nam Okinawa, di dời căn cứ không quân Futenma từ khu vực đông dân ở Okinawa đến một khu vực bờ biển thưa dân hơn và thuyên chuyển 8000 lính Mỹ cùng gia đình của họ từ Nhật đến đảo Guam tại Philippines.
Việc di dời căn cứ không quân Futenma nổi lên là một vấn đề gai góc nhất trong các cuộc hội đàm giữa Bộ trưởng Gates với chính phủ mới của Nhật Bản. Nhật muốn chuyển căn cứ không quân Funtenma ra khỏi Okinawa, thậm chí sang hẳn một nước khác.
Đề nghị của tân chính phủ Nhật Bản lẽ dĩ nhiên đã không được phía Mỹ chấp thuận. Theo một số nguồn tin báo chí Nhật Bản, phía Mỹ chỉ chấp nhận một số điều chỉnh nhỏ liên quan đến việc di dời căn cứ không quân Futenma, nhưng loại trừ hẳn khả năng rời khỏi Okinawa.
Một số quan chức tháp tùng bộ trưởng Robert Gates còn cảnh cáo rằng mọi động thái nhằm xét lại các thỏa thuận đã ký về vấn đề này sẽ phá hoại quan hệ quốc phòng và an ninh đã có từ lâu đời giữa hai nước.
Bộ trưởng Gates cho rằng các thoả thuận sắp xếp hiện tại “là cách tốt nhất cho tất cả mọi người” và cảnh báo Tokyo không được huỷ bỏ thoả thuận đó. "Chúng ta đã xem xét tất cả những lựa chọn này trong nhiều năm. Những lựa chọn đó hoặc là không thể chấp nhận được về mặt chính trị hoặc là không thể thực hiện được vì thế chúng ta cần phải tiếp tục theo đuổi thoả thuận mà chúng ta đã đạt được," ông Gates nói. "Thực tế, không có sự lựa chọn nào khác trong vấn đề này."
Có vẻ như Lầu Năm Góc đã có quyết định trước về vấn đề nói trên trước khi Bộ trưởng Gates đặt chân xuống đất Nhật Bản và mục đích ở Tokyo của ông này chỉ là truyền đi thông điệp về chính sách của Lầu Năm Góc.
Các nhà phân tích nhận xét rằng lập trường cứng rắn của Lầu Năm Góc đã phản ánh sự khó khăn của Washington trong việc điều chỉnh theo tư tưởng chính trị mới của Nhật Bản sau một nửa thế kỷ Đảng Dân chủ tự do Nhật Bản coi liên minh Mỹ-Nhật là nền tảng trong chính sách đối ngoại của nước này.
Đối với nhiều nhà phân tích, rạn nứt trong quan hệ Mỹ-Nhật sẽ không có lợi cho Tokyo trong bối cảnh nước này đang phải đối phó với sự vươn lên mạnh mẽ cả về kinh tế lẫn quân sự của nước láng giềng Trung Quốc và mối đe dọa hạt nhân hiền hiện từ CHDCND Triều Tiên.
Tuy nhiên, một số nhà quan sát cũng lo ngại nếu Washington tỏ ra quá cứng rắn quá mức đối với Tokyo thì điều đó cũng chẳng có lợi cho Washington. Lý do là vì hiện nay Thủ tướng Hatoyama đang phải tìm cách xoa dịu các đảng nhỏ trong liên minh cầm quyền vốn muốn Tokyo trở nên mạnh mẽ hơn đối với Mỹ nên nếu ông Gates gây sức ép quá lớn đối với Nhật Bản sẽ khiến chính quyền của Hatoyama bị mất ổn định. Đây là một viễn cảnh không hề có lợi cho Mỹ.
Hiểu được điều này, Thủ tướng Hatoyam đã nói với Bộ trưởng Gates rằng: "Trong bối cảnh vẫn còn tồn tại nhiều bất ổn ở khu vực Đông Bắc Á, tôi nghĩ chúng ta rất cần duy trì và phát triển liên minh Mỹ-Nhật hơn nữa".
Nhật muốn ngừng giúp Mỹ trên chiến trường Afghanistan
Những cuộc thảo luận về sự tham gia của Nhật Bản vào cuộc chiến ở Afghanistan, cụ thể là sứ mệnh tiếp nhiên liệu cho quân Mỹ ở Ấn Độ Dương, cũng là một trong những chủ đề trọng tâm trong các cuộc hội đàm giữa Bộ trưởng Gates và Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Toshimi Kitazawa. Hiện Nhật Bản đang có kế hoạch ngừng sứ mệnh giúp đỡ Mỹ trong cuộc chiến ở Afghanistan. Mặc dù Lầu Năm Góc không muốn nhưng Bộ trưởng Gates tỏ ra linh hoạt hơn trong vấn đề này.
Phát biểu tại một cuộc họp báo, ông Gates cho biết chừng nào Nhật Bản mong muốn đóng góp cho việc tái thiết đất nước Afghanistan bị chiến tranh tàn phá thì quyết định về cách thức giúp đỡ như thế nào phụ thuộc vào Tokyo.
"Tôi biết Nhật Bản đang hướng đến sự phát triển kinh tế và nông nghiệp nhưng tôi cũng muốn nói rằng nhu cầu thật sự là sự đóng góp về tài chính để mở rộng và duy trì quân đội cũng như lực lượng cảnh sát của Afghanistan," ông Gates nói.
Đáp lại, Bộ trưởng Kitazawa cho hay ông có kế hoạch chấm dứt sự mệnh tiếp nhiên liệu của Lực lượng Phòng vệ Hàng hải Nhật Bản ở Ấn Độ Dương cho các chiến dịch chống khủng bố do Mỹ dẫn đầu ở trong và xung quanh Afghanistan. Nhật Bản sẽ rút hai tàu hải quân khi sứ mạng hiện nay hết hạn định vào tháng 1 tới.
Theo Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản, chính phủ nước này muốn giúp đỡ về mặt dân sự và nhân đạo cho đất nước Afghanistan. Tuy nhiên, ông Kitazawa cho biết thêm rằng ông đã chỉ đạo các quan chức Bộ Quốc phòng Nhật Bản nghiên cứu khả năng đóng góp cho cuộc chiến ở Afghanistan thông qua việc phái Các lực lượng phòng vệ Nhật Bản đến Afghanistan bởi vì sự giúp đỡ về mặt dân sự có thể không đủ.
Bất đồng về hiệp định hạt nhân
Trong bối cảnh càng có nhiều bằng chứng cho thấy có sự tồn tại của một thỏa thuận hạt nhân bí mật giữa Mỹ và Nhật Bản, trong đó có sự thừa nhận của cựu Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nhật Bản Ryohei Murata, Bộ Quốc phòng Mỹ vẫn tỏ thái độ rất khó hiểu đối với vấn đề này.
Không những không chấp nhận hoặc bác bỏ những thông tin cho rằng có một hiệp định hạt nhân bí mật như thế, Bộ trưởng Gates trong chuyến thăm vừa rồi còn cảnh báo mạnh mẽ rằng Tokyo không nên để cuộc điều tra về một thỏa thuận hạt nhân bí mật giữa Mỹ và Nhật Bản hiện nay làm ảnh hưởng đến quan hệ song phương và làm phương hại đến khả năng răn đe hạt nhân của Mỹ.
Các chính phủ trước đây của Nhật Bản do Đảng Dân chủ tự do cầm quyền luôn phủ nhận có một thỏa thuận hạt nhân bí mật với Mỹ. Thỏa thuận này cho phép máy bay và tàu thuyền của quân đội Mỹ đem vũ khí hạt nhân vào lãnh thổ Nhật Bản. Từ năm 1960 đến nay, Nhật Bản luôn duy trì nguyên tắc 3 không hạt nhân gồm không sản xuất, không sở hữu và không cho phép vũ khí hạt nhân vào lãnh thổ nước này.
Đáp lại cảnh báo của Bộ trưởng Gates, Bộ trưởng Kitazawa cam kết chính phủ Nhật Bản sẽ thận trọng xem xét bằng chứng về thỏa thuận hạt nhân bí mật nói trên để không xảy ra những hậu quả tiêu cực liên quan đến liên minh Mỹ-Nhật Bản.
Tuy nhiên, đây có vẻ là nhiệm vụ quá sức đối với ông Kitazawa khi những lời kêu gọi tìm kiếm sự thật ngày càng trở nên mạnh mẽ từ cả công chúng lẫn báo chí Nhật Bản.
Rõ ràng, liên minh Mỹ-Nhật Bản dưới thời tân Thủ tướng Hatoyama đang phải đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt là những mâu thuẫn, bất đồng giữa hai nước về các thỏa thuận an ninh đã được ký kết trước đây. Nếu không giải quyết tốt những thách thức này thì quan hệ liên minh Mỹ-Nhật sẽ khó mà bền chặt được.
Kiệt Linh (VnMedia)