Từ ngày mồng một tháng giêng năm 2010, khu vực tự do mậu dịch lớn nhất thế giới giữa Trung Quốc và Hiệp Hội Đông Nam Á, ASEAN, bước vào hoạt động. Thuế hải quan nhắm vào khoảng 9000 nhóm hàng hóa và dịch vụ, tương đương 90% tổng trao đổi thương mại song phương, được cắt giảm hoặc bãi bỏ.
Tuy nhiên, sự hình thành khu vực này cũng gây ra nhiều lo ngại. Một số ngành công nghiệp ở Đông Nam Á có nguy cơ bị phá sản trước sự cạnh tranh của các sản phẩm Trung Quốc.
ASEAN và Trung Quốc đã đàm phán với nhau trong 8 năm về việc thành lập khu vực tự do mậu dịch, một dự án có thể ganh đua với Liên Hiệp Châu Âu và khu vực tự do trao đổi thương mại Bắc Mỹ về mặt giá trị. Về quy mô và tiềm năng, thị trường chung Trung Quốc -ASEAN, với 1,7 tỷ người tiêu dùng, đương nhiên lớn hơn hẳn hai thị trường nói trên.
Cả Trung Quốc và ASEAN đều cho rằng trao đổi thương mại trong khu vực tự do mậu dịch sẽ tăng mạnh.
Ông Sundram Pushpanathan, phó tổng thư ký ASEAN nói với AFP rằng « trong năm 2010, chúng tôi đưa ra một tín hiệu mạnh mẽ, đó là ASEAN mở cửa ». Vẫn theo vị quan chức này, Trung Quốc vừa vượt qua Hoa Kỳ để trở thành đối tác thương mại đứng hàng thứ ba của ASEAN, chỉ sau Nhật Bản và châu Âu. Trong vài năm tới, Trung Quốc sẽ trở thành đối tác số một của khu vực.
Theo thỏa thuận đã ký, trong giai đoạn đầu, Trung Quốc và 6 nước sáng lập ASEAN, là Brunei, Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore và Thái Lan sẽ bãi bỏ thuế hải quan đối với 90% các nhóm hàng, dỡ bỏ các hàng rào ngăn cản đầu tư song phương. Các thành viên còn lại của ASEAN, trong đó có Việt Nam, Cam Bốt, sẽ áp dụng những biện pháp nói trên, kể từ 2015.
Một quan chức thuộc bộ Thương mại Trung Quốc cho biết, mức thuế các mặt hàng của ASEAN nhập khẩu vào Trung Quốc sẽ được cắt giảm từ 9,8% xuống còn 0,1%. Trong khi đó, hàng của Trung Quốc vào ASEAN sẽ được giảm thuế từ 12,8% xuống còn 0,6%.
Theo đại diện ASEAN, trong thập niên qua, tổng kim ngạch mậu dịch Trung Quốc-ASEAN đã tăng mạnh, từ 39,5 tỷ đô la năm 2000 lên đến 192,5 tỷ đo la trong năm 2008. Cùng thời gian này, trao đổi mậu dịch của hai nhóm nước, Trung Quốc và ASEAN với thế giới bên ngoài đã đạt mức 4,3 nghìn tỷ đô la, chiếm 13,3% tổng mậu dịch thế giới.
Theo ông Teng Theng Dar, chủ tịch điều hành Liên đoàn các doanh nghiệp Singapore, thì một số lĩnh vực sẽ được hưởng lợi như dịch vụ, xây dựng và cơ sở hạ tầng.
Giới chuyên gia nhấn mạnh, khu vực tự do mậu dịch Trung Quốc-ASEAN sẽ giúp cho hai nhóm nước bớt phụ thuộc vào thị trường bên ngoài. Cho đến nay, Trung Quốc và ASEAN đều là những nền kinh tế hướng ngoại. Một khối lượng lớn các sản phẩm của hai nhóm nước xuất sang Hoa Kỳ và châu Âu. Việc thành lập khu vực tự do mậu dịch sẽ thúc đẩy trao đổi thương mại giữa hai nhóm nước.
Thế nhưng, không phải tất mọi người đều vui mừng vì dự án này. Trong quá trình đàm phán, cho đến giờ phút chót, các tập đoàn công nghiệp ở Indonesia và Philippines gây sức ép đối với chính phủ đề trì hoãn việc cắt giảm thuế quan đến năm 2012 nhằm bảo vệ một số lĩnh vực kinh tế trong nước. Các doanh nghiệp Indonesia thừa nhận là ngành công nghiệp của nước này chưa sẵn sàng trong cuộc đọ sức với hàng hóa Trung Quốc.
Dân biểu Indonesia Airlangga Hartarto cảnh báo, « nếu chính phủ áp dụng tự do mậu dịch, thì những ngành công nghiệp này chắc chắn sẽ lụi tàn. » Vị dân biểu này liệt kê ra ít nhất 12 ngành công nghiệp bị đe dọa, trong đó bao gồm dệt may, hóa dầu, thực phẩm và đồ uống, dịch vụ hạ tầng … Ví dụ, chi phí sản xuất đường, gạo, phân hóa học của Indonesia hiện cao gấp đôi so với Trung Quốc. Theo chủ tịch Hiệp Hội Giầy Dép Indonesia, các doanh nghiệp Trung Quốc đã chiếm tới 40 thị phần tại Indonsia. Sắp tới, tỷ lệ này sẽ là 60% và khoảng 40 ngàn người sẽ bị mất việc làm.
Tuy nhiên, theo phó tổng thư ký ASEAN Pushpanathan, với khu vực tự do mậu dịch Trung Quốc-ASEAN, « một số doanh nghiệp bị mất thị phần nội địa, nhưng xét cho cùng thì người tiêu dùng sẽ được hưởng lợi ».
Đức Tâm (RFI)