Thời nắm quyền, ông Bakiev lập chế độ gia đình trị, biến của công thành của riêng (Reuters / V. Pirogov)
Giới phân tích và nhiều chứng nhân nghi ngờ gia đình Bakiev hiện lưu vong tại Belerus kích động bạo loạn để quay trở lại nắm quyền. Lãnh đạo lâm thời Roza Otunbayeva kêu gọi quốc tế trợ giúp. Hoa Kỳ và Nga cùng có căn cứ quân sự tại vùng chiến lược này đều tỏ ra thận trọng. Một đại đội nhảy dù Nga được tăng cường cho căn cứ quân sự Kant, trong lúc Mỹ gia tăng viện trợ qua cơ quan USAID.
Vào ngày 6 tháng 4, do phẫn uất vì quyết định của chính quyền Bakiev tăng giá xăng dầu và nạn tham ô lên đến thượng tầng guồng máy lãnh đạo, dân chúng ở thành phố Talas xuống đường biểu tình, chiếm nhiều cơ sở chính quyền, bắt phó Thủ tướng và Bộ trưởng nội vụ làm con tin. Ngày hôm sau, phong trào phản kháng lan đến thủ đô Bichkek. Năm ngàn người tiến thẳng về Dinh Tổng Thống. Xung đột giữa lực lượng phòng vệ và người biểu tình kéo dài suốt ngày làm 82 người chết. Trước quyết tâm của dân chúng, tổng thống Bakiev chạy trốn về phía Nam cố thủ tại thành trì của mình tìm cách lật lại thế cờ. Nhưng cuộc biểu tình huy động băng nhóm của phe tổng thống bị thất bại, ông phải chạy qua Belarus tỵ nạn. Giữa tháng 5, phe của ông Bakiev tổ chức biểu tình chiếm cơ quan chính quyền tại Dialal- Abad, Oche và Batken, ba địa phương thuộc miến nam Kirgyztan nhưng sau đó quân đội chính phủ chiếm lại.
Nhưng đến thứ sáu 11 tháng 6 vừa qua thì tình hình đột nhiên biến đổi. Cuộc giằng co giữa hai phe đối lập và chính quyền lâm thời biến thành xung đột sắc tộc giữa người Kyrgyztan đa số và người Uzbekiztan thiểu số. Hàng ngàn thanh niên võ trang đao kiếm gậy gộc dàn trận đánh nhau như thời trung cổ. Nhà cửa hàng quán bị đốt phá. Trong vòng 4 ngày, xung đột làm 190 người chết, 275 ngàn người biến thành kẻ không nhà và khoảng 100 ngàn người, phần đông là đàn bà, trẻ con thuộc sắc tộc Uzbekiztan phải di tản sang nước láng giềng Uzbekiztan lánh nạn.
Từ trong lịch sử, quan hệ giữa hai sắc tộc này thường căng thẳng do khác biệt văn hóa. Người Uzbekistan sống về nông nghiệp và thương mại tuy chỉ chiếm thiểu số nhưng giàu có hơn tộc Kyrgyztan du mục. Người Kyrgyztan cảm thấy thua thiệt trước cộng đồng Uzbekiztan giàu có. Nhưng ngược lại người Uzbekiztan không có chỗ đứng trong guồng máy chính trị. Mặc dù họ hy sinh và ủng hộ «cuộc Cách mạng hoa tulipe» lật đổ tổng thống Akaiev năm 2002 họ vẫn không thấy thực hiện tiến trình dân chủ hóa mà họ từng hy vọng.
Tư hữu hóa: biến của công thành của riêng
Trên báo Le Monde Diplomatique tháng 5 năm 2010, nhà báo Vicken Cheterian, một chuyên gia vùng Trung Á nhân định: Thời đại Bakiev hiện rõ là một giai đoạn thụt lùi của tiến trình dân chủ hóa xứ sở. Lên nắm quyền nhờ Cách mạng hoa tulipe, lật đổ chế độ Akaiev, ông Bakiev hứa hẹn dân chủ nhưng rồi chính ông là người ngăn chận tiến trình dân chủ hóa. Ngồi vào ghế tổng thống, ông để lộ xu hướng độc tài không khác chi người tiền nhiệm. Bakiev điều hành theo lối «gia đình trị», bổ nhiệm người trong gia tộc từ anh em đến con trai vào chức vụ quan trọng nhất trong ngành mật vụ, an ninh, quốc phòng và ở các sứ quán.tại Kyrgyztan, cụm từ «tư hữu hóa» trở thành nguồn cảm hứng của các câu chuyện khôi hài vì đồng nghĩa với việc biến tài sản công thành tài sản riêng. Hàng loạt xí nghiệp nhà nước được «tư hữu hóa» vào túi riêng của con trai ông Bakiev là những trường hợp điển hình nhất của phe cánh của những người do lòng tham không đáy đã phản bội cuộc Cách mạng hoa tulipe và những bạn đồng hành trong đó có cộng đồng Uzbekistan.
Cho đến ngày Bakiev bị đánh đổ, báo chí và đối lập liên tục bị chính quyền trấn áp để ngăn chận thông tin đến từ Ý, theo đó, doanh nhân Eugene Gourevitch, một nhân vật thân cận với con trai của ông Bakiev, bị điều tra về các hoạt động liên hệ với mafia Ý và biển thủ. Doanh nhân này đã đánh lừa nhiều công ty viễn thông Ý một số tiền lên đến 2 tỷ euro.
Phải chăng Bakiev giựt dây các cuộc bạo động đẫm máu tại nước Trung Á này. Đây là lời tố cáo của nhiều nạn nhân tại chỗ. Trong cuộc họp báo hôm 16 tháng 6 tại Genève, Cao ủy Nhân quyền Liên Hiệp Quốc, bà Navi Pillay nêu lên một số bằng chứng cho thấy không phải tự nhiên mà xảy ra bạo động. Theo bà, thì có ít nhất 5 vụ tấn công «có tổ chức, có kế hoạch và có mục tiêu» do những kẻ võ trang, bịt mặt gây ra cùng một lúc để kích động phản ứng của hai cộng đồng.
Về số phận của gia đình tổng thống lưu vong thì vào ngày 14 tháng 6, cảnh sát biên phòng Anh đã bắt Maxim Bakiev,con trai của tổng thống bị lật đổ Kourmanbek Bakiev, khi Maxim tìm cách sang Anh tỵ nạn. Theo lệnh của chính phủ lâm thời tại Bichkek, cảnh sát quốc tế Interpol truy nã Maxim Bakiev về tội tổ chức gây bạo loạn, kích động xung đột sắc tộc. Tại Belarus, có tin là ông Kourmanbek Bakiev đã bí mật rời thủ đô Minsk nhưng không biết đi đâu. Belarus từ chối cho dẫn độ ông Bakiev về Bichkek.
Câu hỏi đặt ra là liệu tổng thống lâm thời Roza Otubayeva có đủ bản lãnh và có được cộng đồng quốc tế hết lòng ủng hộ tái lập trật tự và thực hiện một tiến trình dân chủ hóa đúng nghĩa hay không ? Chỉ một năm sau khi lật đổ chế độ độc tài Akaiev, với tư cách là Ngoại trưởng trong chính phủ Bakiev, bà đã tỏ ra thất vọng về thái độ của Tây phương: «Họ chỉ giúp chúng tôi những loại tín dụng nhỏ trong khi Kirgyztan cần cải tổ sâu rộng, xây dựng một hệ thống chính trị đa đảng». Lời kêu cứu của bà cách nay gần 10 năm như tiếng gào trong sa mạc. Châu Âu và Hoa Kỳ sẽ phản ứng như thế nào trước tình hình mà Cao Ủy tỵ nạn Liên Hiệp Quốc gọi là «thảm nạn» nhân đạo ngày nay.
Tú Anh (RFI)