Lực lượng an ninh Trung Quốc tuần tra trên đường phố Urumqi
Trả lời phỏng vấn của AFP, Abdullah, một người đàn ông người Duy Ngô Nhĩ 46 tuổi cho biết công an đã đến nhà đe dọa ông là không nên ra đường ngày 5/7/2010. Kèm với lời răn đe này, công an tịch thu tất cả các loại dao dài trong nhà của Abdullah.
Cách nay một năm, hai công nhân Duy Ngô Nhĩ lao động tại Quảng Đông bị vu cáo hiếp dâm một phụ nữ người Hán. Sau này tòa án phải công nhận họ bị tố oan, nhưng quá trể vì họ đã bị đánh chết. Cộng đồng người Duy Ngô Nhĩ tại Tân Cương, hậu thuẫn gia đình các nạn nhân chết oan, đã tổ chức một cuộc biểu tình đòi công lý.
Theo giới ly khai, bạo động đã xảy ra vì chính quyền địa phương do ông Vương Lạc Tuyền, có biệt danh là « « bạo chúa Tân Cương », thẳng tay đàn áp biểu tình. Phản ứng của người Duy Ngô Nhĩ là tấn công lại cảnh sát, đốt xe và đánh người Hán. Cũng như trường hợp Tây Tạng, chính quyền Trung Quốc khuyến khích người Hán lên định cư tại Tân Cương và biến người dân địa phương từ đa số thành thiểu số ngay trên quê hương giàu tài nguyên thiên nhiên này.
Ngày hôm sau, nhiều nhóm người Hán võ trang côn kiếm tìm giết người Duy Ngô Nhĩ trả thù. Theo số liệu của chính quyền Trung Quốc, thiệt hại nhân mạng là 197 người chết và 1.600 người bị thương. Theo giới ly khai, thiệt hại nhân mạng cao hơn nhiều so với tổng kết chính thức.
Đối với Nhà nước Trung Quốc thì thủ phạm gây bạo loạn là « ba thành phần xấu » gồm khủng bố, Hồi giáo cực đoan và các tổ chức muốn tách Tân Cương ra khỏi « đất mẹ », nhưng Bắc Kinh không đưa ra được chứng cớ nào.
Một năm sau, người Duy Ngô Nhĩ tiếp tục sống trong sợ hải và ức chế. Để gọi là « bình thường hóa » tình hình, Bắc Kinh gởi cả một sư đoàn cơ giới lên Tân Cương, ban hành lện giới nghiêm, hành quyết hàng chục người sau đợt bạo loạn. Tuần này, Tân Hoa Xã loan báo là chỉ riêng tại Urumqi, chính quyền đã gắn 40 ngàn camera ở ngoài đường phố, trên xe buýt, đến tận các cửa hàng và trường học.
Tuy Vương Lạc Tuyền bị cách chức bí thư tỉnh ủy nhưng tình trạng kềm kẹp không thay đổi. Một doanh nhân cho biết là em trai của ông mới 20 tuổi đã bị kêu án 9 năm tù vì ném đá vào một chiếc xe trong đợt bạo loạn. Bất cứ hành động hay lời nói nào than phiền tình trạng phân biệt đối xử đều có thể bị quy tội « kích động bạo loạn, chia rẽ đoàn kết dân tộc ».
Tháng tư năm nay, Bắc Kinh bổ nhiệm người mới thay thế Vương Lạc Tuyền và huy động bộ máy tuyên truyền ca ngợi tình đoàn kết dân tộc, phát triển hài hòa. Nhưng theo AFP, người Duy Ngô Nhĩ cho biết là số phận của họ chỉ xấu đi chứ không thấy cải thiện. Còn người Hán thì có người tỏ ý tin tưởng vào sự hiện diện đông đảo của cảnh sát cho phép họ yên ổn làm ăn, người khác thì « chuẩn bị tinh thần » có loạn là nhanh chân chạy lánh nạn.
Trong tình trạng Bắc Kinh kiên quyết kềm giữ Tân Cương thì giải pháp nào có thể xem là tốt nhất để tránh xung đột tái diễn? Theo giáo sư Ilham Tohti, từng bị giam 6 tuần sau ngày 5/7, Bắc Kinh vẫn nghiên về biện pháp ức chế hơn là tìm cách giải quyết tận gốc vấn đề. Chính quyền tiếp tục phong tỏa các trang Web, kiểm duyệt thông tin và tăng cường an ninh, trong lúc người Duy Ngô Nhĩ muốn văn hóa và quyền lợi của họ phải được tôn trọng.
Trong một chuyến thăm viếng Tân Cương gần đây, Tổng thư ký Tổ chức Hội nghị Hồi giáo OCI, ông Ekmeleddine Ihsanoglu tỏ ý hy vọng rằng « phát triển văn hóa sẽ đi đôi với phát triển kinh tế » tại vùng đất chiến lược này.
Tú Anh (RFI)