Ngoại trưởng Tây Ban Nha Miguel Angel Moratinos trong cuộc thương thuyết tại La Habana (ngày 6/7/2010) nhằm ủng hộ cuộc vận động của Giáo hội Công giáo Cuba đòi La Habana trả tự do cho các tù chính trị. Reuters
Theo giới quan sát, do kinh tế gặp khó khăn nghiêm trọng, giới lãnh đạo Cuba buộc phải nhượng bộ với hy vọng là châu Âu sẽ nới lỏng cấm vận.
Tất cả bắt đầu từ ngày 23 tháng hai năm nay, một tù nhân chính trị đã qua đời do tuyệt thực để phản đối các điều kiện giam giữ. Ngay hôm sau, 24/02, ông Guillermo Farinas, một nhà ly khai nổi tiếng trong công luận quốc tế tiến hành tuyệt thực để đòi chính quyền La Habana phải cho phép các tù chính trị được chữa trị bệnh tật, chuyển đến những nhà tù gần gia đình để thân nhân của họ có thể đi thăm nuôi dễ dàng hơn. Vào giữa tháng năm, giới y tế Cuba đưa ra thông báo bày tỏ lo ngại về nguy cơ ông Farinas có thể tử vong do tình trạng sức khỏe giảm sút nghiêm trọng sau nhiều ngày nhịn ăn, nhịn uống.
Sự kiện này gây xúc động mạnh trong công luận phương Tây. Hình ảnh Cuba bị tổn hại. Chính quyền La Habana bị tố cáo là nhẫn tâm, không đếm xỉa đến sinh mạng của những tù nhân chính trị, các nhà ly khai. Trong bối cảnh đó, giới lãnh đạo, mà cụ thể là chủ tịch Cuba Raul Castro, đã phải chấp nhận đàm phán với Đức Hồng y Ortega về việc trả tự do cho các tù chính trị. Tòa Thánh Vatican và Tây Ban Nha, nước có quan hệ truyền thống với Cuba, đã ủng hộ các cuộc thương lượng này.
Vậy tại sao La Habana lại chấp nhận đàm phán và nhượng bộ vào thời điểm hiện nay? Trả lời phỏng vấn một đài truyền hình Pháp, ông Jean Jacques Kourliandsky, chuyên gia về châu Mỹ La Tinh và Tây Ban Nha, thuộc Viện Quan hệ Quốc tế và Chiến lược Pháp, IRIS, nêu ra ba yếu tố chính. Trước hết là ngành du lịch Cuba bị đình trệ do khủng hoảng kinh tế toàn cầu, trong khi du lịch là động lực của nền kinh tế. Tiếp đến là lượng kiều hối chuyển về nước của cộng đồng Cuba định cư tại Mỹ cũng bị giảm. Cuối cùng, Venezuela, đối tác viện trợ kinh tế quan trọng cho Cuba, đang bị khủng hoảng. Từ nhiều năm qua, Venezuela đóng vai trò hà hơi tiếp sức cho nền kinh tế Cuba, sau khi Liên Xô cũ tan rã. Sự kết hợp của ba yếu tố tạo ra bối cảnh kinh tế cực kỳ khó khăn, ngột ngạt. La Habana phải tìm lối thoát. Giải pháp duy nhất vào lúc này là quay sang châu Âu và phải có một cử chỉ nào đó trong hồ sơ tù chính trị. Theo ông Kourliandsky, tại Cuba, ít người biết đến các nhà ly khai này, nhưng báo chí và công luận châu Âu lại rất quan tâm đến số phận của họ.
Theo các cựu tù chính trị Cuba, việc trả tự do cho họ chỉ mang tính nhân đạo mà chính quyền La Habana buộc phải làm, không có gì thay đổi trong chính sách trấn áp những người bất đồng chính kiến. Nhà tù Cuba có thể đầy hoặc vơi tù chính trị một cách rất nhanh chóng. Trong khi đó, Giáo hội Cuba lại tỏ ra lạc quan hơn một chút và coi đây là một bước đi đầu tiên, có thể làm dấy lên một động lực cải cách, nếu như châu Âu thay đổi chính sách cứng rắn đối với Cuba.
Tháng 12 năm 1996, châu Âu đã đưa một lập trường chung, xác định rõ là việc hợp tác toàn diện với La Habana phụ thuộc vào việc cải thiện tình trạng nhân quyền, tự do chính trị tại Cuba.
Châu Âu đang có những bất đồng trong hồ sơ Cuba. Ngoại trưởng Tây Ban Nha, Miguel Angel Moratinos cho rằng không có lý do gì để châu Âu tiếp tục duy trì lập trường chung theo tinh thần văn bản 1996, còn Đức, Ba Lan, Cộng hòa Séc lại nghi ngờ thái độ của chính quyền Cuba.
Các cựu tù chính trị Cuba vừa được đưa sang Tây Ban Nha kêu gọi châu Âu phải cảnh giác với chính quyền La Habana. Họ đề nghị được ra điều trần trước Nghị viện châu Âu về tình hình nhân quyền tại Cuba.
Còn tại Mỹ, chính quyền Washington nhận định rằng quyết định của chính phủ Cuba trả tự do cho hơn 50 tù chính trị là một « dấu hiệu tích cực » mà lẽ ra điều này phải làm từ lâu.
Sau khi nhậm chức, tổng thống Barack Obama tỏ ý muốn thúc đẩy những thay đổi trong quan hệ giữa Washington và La Habana. Vào tháng tư năm ngoái, tại Hội nghị Thượng đỉnh Hoa Kỳ- Mỹ La Tinh, tại Trinida, tổng thống Obama thông báo các biện pháp giảm bớt việc hạn chế người Cuba định cư tại Mỹ về thăm quê hương cũng như chuyển tiền về Cuba. Tháng sáu vừa qua, Ủy ban phụ trách nông nghiệp Hạ Viện Mỹ ra một nghị quyết kêu gọi hủy bỏ lệnh cấm người Mỹ du lịch Cuba. Hòn đảo này là một thị trường gạo đầy hứa hẹn đối với các nhà sản xuất Hoa Kỳ. Tuy nhiên, chính quyền Obama còn dè chừng, bởi vì vào cuối năm nay sẽ có cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ và cộng đồng người Cuba, đặc biệt ở tiểu bang Florida, luôn luôn chống lại chế độ cộng sản Cuba.
Đức Tâm (RFI)