Tuần trước chúng tôi đã giới thiệu bài báo về đề tài Trung Hoa của nhà báo Bartosz Wglarczyk, đăng trên báo Gazeta Wyborcza. Hôm nay chúng tôi lại xin giới thiệu một bài cũng đăng ở báo này, của một tác giả khác, có những ý khác lạ với bài trước.
BBT Trong một bài trong số cuối cùng báo “Gazeta Świąteczna” (phụ san của báo Gazeta Wyborcza – ND) Bartosz Weglarczyk cảnh báo trước sự lấn tới không thể tránh khỏi của Trung Hoa và gợi ý, Ba Lan phải xây dựng liên minh quốc tế chống lại sự bành chướng của Bắc Kinh, trong đó đối tác tốt nhất là Hoa Kỳ. Trong bài này, hai kiến nghị hoàn toàn đúng đắn, nhưng với kiến nghị chính thì có thể tranh luận.
Thực tế là Ba Lan cần phải nhanh chóng hội nhập quốc tế. Việc chúng ta lấy châu Âu làm trọng có ý nghĩa sâu xa, nhưng điều đó chưa đủ. Cho dù quyết định về những về những vấn đề liên quan đến quyền lợi hàng đầu của ta phát ra từ Bruksela thì điều đó cũng chỉ diễn ra trong hoàn cảnh ngày càng phải thích ứng hơn với xu thế toàn cầu. Không hiểu thấu sự thay đổi nhanh chóng các vấn đề về chính trị và kính tế trên thế giới, chúng ta thậm chí không đạt được những thứ tưởng như chỉ trong lòng châu Âu, thí dụ như nhưng kinh phí của Liên minh hay quan hệ với những nước láng giềng.
Sự có mặt của chúng ta ở châu Á và châu Phi, chưa nói đến châu Úc hay Nam Mỹ, là rất khiêm tốn. Các công ty Ba Lan lợi dụng tốt được cơ hội ra nhập Liên minh, nhưng thế giới của họ kết thúc ở châu Âu. Trong một nghiên cứu mới đây, chỉ có 9% các ông chủ của 100 công ty lớn nhất Ba Lan tỏ ra quan tâm đến thị trường Trung Quốc. Đấy chỉ là sự quan tâm thôi, chưa nói đến kế hoạch đầu tư hay buôn bán. Trong khi đó, mấy tháng cuối người Đức xuất khẩu đến các nước ngoài châu Âu nhiều hơn là sang các nước trong Liên minh.
Quan trọng nhất đối với quyền lợi của chúng ta, như Bartosz Weglarczyk đã viết, là đồng minh Bắc Đại Tây Dương (với Hoa Kỳ). Quan hệ giữa Ba Lan và Hoa Kỳ đã thoát khói cái bẫy “lá chắn (chống tên lửa)-và thị thực”, vấn đề mà trong mấy năm cuối đã rút ngắn danh sách những đề tài nói chuyện. Lá chắn sẽ có, nhưng khác so với dự định ban đầu, còn vấn đề thị thực thì không có hy vọng thay đổi nào cả. Nhưng chẳng hiểu thế nào mà người Mỹ lại miễn thị thực cho người Hy Lạp.
Tuy vậy kiến nghị thành lập liên minh chống Trung Hoa không phải là đơn thuốc tốt trong quan hệ với Hoa Kỳ. Mọi thứ phụ thuộc quá nhiều vào Trung Hoa để có thể cô lập được họ. Cuộc khủng hoảng tài chính (toàn cầu) làm họ mạnh thêm, vì thế giới càng cần họ hơn. Chất lượng và nhịp độ tăng trưởng kinh tế (thế giới) phụ thuộc vào sự phát triển của Trung Hoa. Chính họ và các nước đương phát triển sẽ kéo thế giới ra khỏi cơn suy thoái.
Không có Trung Hoa thì không thể giải quyết được vấn đề mất cân bằng trên thế giới, một trong những nguyên nhân của khủng hoảng kinh tế hiện nay. Giữ thấp giá trị đồng tệ khiến giá trị vốn liếng trên toàn thế giới bị hạ thấp, vay mượn tăng quá tải, phần trăm vay lãi bị thấp. Về mặt cơ cấu, Trung Hoa có mức tiết kiệm cao, điều đó do không có cải cách trong nông nghiệp cũng như hệ thống bảo hiểm xã hội và hệ thống tài chính yếu kém. Bắc Kinh biết lo lấy quyền lợi của mình, điều đó nhìn mắt thường cũng thấy. Ảnh hưởng của họ ở các nước ngay cạnh chúng ta như Bialarus, Moldavia, Ukraina ngày càng lớn. Chỗ nào người Trung Hoa cũng cũng cho vay mượn với điều kiện nhẹ và cung cấp vốn xây dựng cơ sở hạ tầng, đổi lấy giấy phép về kinh tế và điều kiện chính trị. Họ còn sâm nhập mạnh mẽ hơn vào vùng Trung Á, xây dựng những tuyến đường giao thông và vận tải năng lượng, trong đó có đường ống dẫn từ Turkmenistan mới đưa vào hoạt động năm ngoái. Ngoài ra Trung Hoa còn đòi chủ quyền lãnh hải ở biển Nam Trung Hoa theo kiểu nói trong việc đòi chủ quyền đối với Đài Loan và Tây Tạng: “quan tâm chủ chốt”.
Sự xếp đặt của Mỹ
Ở Mỹ đương diễn ra cuộc tranh luận làm thế nào với Trung Hoa? Câu hỏi cơ bản đặt ra, liệu có thể thoả thuận được với Bắc Kinh, cũng giống như với những cường quốc kinh tế đương lớn mạnh khác, hay phải theo dõi việc làm của họ và gây sức ép bằng mọi cách?
Trong khuôn khổ “tiến tới bằng tình yêu”, ban đầu chính quyền Obama có ý định lôi kéo Trung Hoa cùng xây dựng một trật tự mới trên thế giới. Bản thân Obama khi mới nhậm chức tự gọi mình là tổng thống đầu tiên của vùng Thái Bình Dương. Trong cuộc thăm Bắc Kinh năm ngoái, ông khuyến khích các đối tác bằng một loạt sáng kiến song phương, nhờ đó Người Mỹ cùng người Trung Hoa, chứ không phải cùng người châu Âu, sẽ phất cờ cho tất cả những thị trường và sản phẩm mới, trong đó có ô tô điện. Nhưng Bắc Kinh đã nhanh chóng cho thấy rằng họ chẳng thèm quan tâm đến những hợp tác lôi thôi nào cả. Trong cuộc đàm phán đa phương về khí hậu ở Kopenhaga có Obama tham ra, Bắc Kinh chỉ gửi thứ trưởng bộ ngoại giao đến tham dự… một “Cái tát” đau.
Ngày nay phương cách của Wasington dùng để cân bằng ảnh hưởng Trung Hoa là quan hệ gần gũi với các nước trong khu vực, trong đó có Việt Nam và Nam Hàn. Người Mỹ bằng mọi giá muốn gìn giữ quyền lợi ở châu Á, nhất là đảm bảo những quyền tự do cơ bản, trong đó có tự do hàng hải và quyền được sử dụng không gian. Nhưng điều đó chưa phải đã đồng nghĩa với việc xây dựng khối đồng minh chống Trung Hoa.
Tất nhiên phải đặt câu hỏi, phương Tây có thể dung túng được sự mất cân bằng trong thương mại với Trung Hoa được bao lâu nữa? Trong trường hợp Hoa Kỳ, cán cân thương mại thâm hụt 200 tỷ đô la. Bản thân chúng ta (Ba Lan) nhập khẩu từ Trung hoa cao gấp 10 lần so với xuất khẩu.
Trong cuộc viếng thăm Trung Quốc của Angela Markel (thủ tướng Đức- ND), trước mặt thủ tướng Trung Quốc Vương Gia Bảo, Jurgen Hambrecht người đứng đầu công ty BASF đã đứng dậy đòi chính phủ Trung Quốc từ bỏ sự phân biệt đối sử, trong đó có việc ép các công ty ngoại quốc chia sẻ với người Trung Quốc know-how để đổi lấy những quyết định có lợi của các cơ quan hành chính. Cả giới doanh nghiệp phương Tây cũng đương yêu cầu loại bỏ sự ưu tiên đối với những doanh nghiệp bản xứ, vì như vậy hạn chế cạnh tranh.
Nhưng nếu cho rằng Trung Hoa và Tây phương không đi cùng đường là hiểu vấn đề quá đơn giản. Rõ ràng nhất là ví dụ về việc trừng phạt Iran trong đợt gần đây nhất của ONZ. Sau những năm đóng băng và trốn tránh như tránh lửa, Trung Hoa đã hợp tác với các cường quốc phương Tây trong Hội đồng bảo an về việc trừng phạt Iran. Tất nhiên cũng có thể ngẫm nghĩ về động cơ của họ. Có thể họ muốn làm giảm nhẹ những hình phạt do người Mỹ chuẩn bị. Nhưng đại biểu của họ đã giơ tay biểu quyết đúng lúc và đúng chỗ. Chính đồng minh của Mỹ là Thổ Nhĩ Kỳ thì lại biểu quyết chống.
Sự lo ngại chung nhất là vấn đề Bắc Triều Tiên. Peter Brookes nói có lý, rằng những cuộc thử nghiệm vũ khí hạt nhân và tên lửa tầm xa của Bắc Triều Tiên gây cho Obama nhiều sự gay cấn hơn là Bush phải gánh chịu trong 8 năm làm tổng thống. Bắc Kinh có ảnh hưởng lớn hơn bất cứ một ai đối với Kim Dong In, nhưng cũng phải lo ngại trước việc ngày càng không lường được những hành động của người hàng xóm. Bắc Kinh cũng có quyền lợi to lớn ở Nam Hàn. Không có cớ gì cho rằng họ cố ý làm phiền và tẩy chay những lỗ lực của Tây phương.
Kinh tế, môi trường và biển Nam Trung Hoa
Trong tầng lớp doanh nghiệp cỡ lớn ở Trung Quốc có quan điểm rằng sự tăng trưởng kỷ lục tiếp theo về kinh tế cuối cùng sẽ không có lợi. Như một cựu nhân viên trong ban lãnh đạo ngân hàng trung ương - Yu Yongding) đã viết: “Không thể xây dựng nền kinh tế phát triển mạnh chỉ bằng bê tông và sắt thép, nên đặt chất lượng tăng trưởng kinh tế, chứ không phải là nhịp độ tăng trưởng, lên hàng đầu”. Trung Hoa cần sự thay đổi về cơ cấu, - bắt đầu bằng sự giảm lệ thuộc vào đầu tư và thị trường bên ngoài, tăng khả năng trong lĩnh vực dịch vụ, giảm sự chênh lệch mức thu nhập. Trong tháng 06, khi Bắc Kinh thông báo sẽ linh động trong việc giữ giá đồng tệ, lập tức có những tiếng nói cho rằng, đấy là trò mỉa mai nhằm giảm bớt sự chú ý vào vấn đề tỉ giá. Nếu có thay đổi thì cũng là hình thức,vì trong thực tế họ sẽ lái cho giá vẫn cứng nhắc. Cũng có thể như vậy. Nhưng thử hỏi, gây sức ép Trung Quốc thay đổi chính sách hay dẫn dắt Bắc kinh đến với những giải pháp có lợi cho cả Trung Quốc và cả thế giới, biện pháp nào hữu hiệu hơn?. Đối với Hoa Kỳ lợi giá về đồng tệ cũng không khác gì hơn lợi giá đồng yên trong những năm 80 mà người Mỹ đòi hỏi trước những lo ngại về nhập khẩu từ Nhật Bản.
Và cuối cùng là dư luận , không phải là không có cớ, cho rằng Trung Hoa đương cười phương Tây về những vấn đề khí hậu. Trong thực tế chúng ta có những cảm giác như vậy nếu đặt cạnh nhau hai sự sự kiện: Khối lượng vô cùng to lớn những hàng hoá xuất khẩu được sản xuất theo kiểu cũ , kiểu “làm bẩn môi trường”, và khả năng ngày càng lớn trong lĩnh vực công nghệ xanh của Trung Quốc. Nhưng đằng sau những việc đó cũng đương diễn ra những sự kiện quan trọng. Người Trung Quốc đương nhanh chóng thay thế những nhà máy nhiệt điện điện bằng những nhà máy mới có hiệu quả cao hơn. Họ đã bắt đầu dự án lớn nhất thế giới thu hút và cất giữ khí cacponich,. Họ cũng nghiêm túc hạn chế nền kinh tế tiêu tốn năng lượng, cắt bỏ ưu tiên cho những cơ sở công nghiệp độc hại lớn nhất. Phương Tây muốn nhiều hơn – muốn họ ký cam kết trong thoả thuận toàn cầu và tham ra vào hệ thống buôn bán khí thải. Nhưng không thể loại trừ khả năng là cách duy nhất để thay đổi chính sách môi trường của Trung Quốc là làm cho họ tin rằng, trong tương lai phải dựa vào một khuôn mẫu kinh tế mới, “mầu xanh”, đương hình thành.
Cuối cùng là những vấn đề vị trí chiến lược. Ở đây không được có sự sai sót nào cả. Mâu thuẫn về lãnh hải ở vùng biển Nam Trung Hoa không phải là việc phân chia ảnh hưởng trong biển Barents, nơi mà sau 40 năm Na Uy và Nga vừa đi đến thoả thuận. Vấn đề này phải hết sức thận trọng, vì lý do đơn giản: Châu Á không biết đến những thủ tục và kiểu cách làm giảm căng thẳng được hoàn thiện ở châu Âu trong mấy thập niên cuối. Hệ quả của trò chơi domino có thể xẩy ra, dẫu không đến mức độ như hậu quả của việc hoàng thế tử Ferdynans năm 1914[i] bị giết tại Sarajev. Hillary Clinton đề nghị Mỹ làm trung gian trong đàm phán. Nhưng không có hy vọng là Trung Hoa đồng ý đàm phán như vậy, cho dù những tín hiệu phát ra chắc chắn được họ ghi nhận. Để có được một sự minh bạch cho những vấn đề trong khu vực, sự hiện diện của Hoa Kỳ có một ý nghĩa thiết yếu.
Nhiệm vụ của Ba Lan
Trong những vấn đề này, Ba Lan có ít nhất bốn việc phải làm:
Thứ nhất: Về cơ bản là phải xác định rõ được quyền lợi hiện tại và tương lai trong quan hệ với Trung Hoa. Ngoài những cuộc bàn luận trong dinh phủ, chưa có một nhà chính trị nào tự trả lời cho mình câu hỏi: Chúng ta sợ Trung Hoa hay muốn hợp tác có lợi với họ?
Thứ hai: Chúng ta phải tích cực trong việc xây dựng chính sách của Liên minh đối với Trung Hoa, vì đấy là cách tốt nhất để tiếp cận và ủng hộ sự hiện diện của Hoa Kỳ trong khu vực.
Thứ ba: Chúng ta phải xây dựng diễn đàn đối thoại riêng với Trung Hoa…. Câu hỏi đặt ra, liệu chúng ta trong khả năng hạn hẹp của mình, có tự lừa mình rằng chỉ có châu Âu, phần còn lại của thế giới không tồn tại, hay cũng phải tập dượt trong phạm vi toàn cầu, thử lái Trung Hoa đi những nước có ý nghĩa hơn theo cách nhìn nhận của chúng ta?
Thứ tư: Quyền con người. Obama nói chuyện ở Bắc Kinh về vấn đề này cũng như về Tây Tạng và tự do ngôn luận - dẫu thiếu lòng tin nhưng cũng có làm. Ba Lan không thể lãng quên đề tài đó. Kiểu gì thì sau sáu năm ấm chỗ ở Liên minh châu Âu, đã đến lúc chúng ta phải thừa nhận rằng, thế giới không phải chỉ là châu Âu. Điểm này Bartosz Weglarczyk chắc chắn có lý – Trung Hoa đương xích lại gần chúng ta hơn bao giờ hết.
Trương Đình Toe dịch từ GAZETA WYBORCZA 14-15/08/2010Bài của Pawel Swieboda – nhà chính trị học, nhà báo, giám đốc viện nghiên cứu chiến lược châu Âu demosEUROPA.