Xuân Lai dịch từ phụ trương của báo Newsweek Polska số tháng 9-2010.
Newsweek: Mới đây thôi chúng ta được biết là người Trung Quốc đã đuổi kịp Nhật Bản và trở thành cường quốc kinh tế thứ hai thế giới. Điều này đã xảy ra nhanh hơn nhiều so với dự đoán. Vậy điều gì sẽ tiếp theo?
Martin Jacques: Chúng ta chưa hiểu hết ý nghĩa thực sự của việc tăng trưởng sức mạnh của Trung Quốc. Chúng ta cứ chăm chăm vào mỗi một khía cạnh kinh tế. Trong khi thực chất việc tăng cường ảnh hưởng của Trung Quốc có quan hệ to lớn đến cả chính trị, văn hóa và tri thức. Đang bắt đầu một trong các giai đoạn cực kỳ hiếm hoi của lịch sử, thể hiện sự thay đổi toàn diện. Lần cuối gần đây nhất của một giai đoạn như vậy chúng ta đã được thấy vào quãng giữa các năm 1939-1945, khi nền siêu kinh tế và tài chính Anh bước vào hồi kết, và Mỹ thì trở nên bá quyền.
Newsweek: Tại sao trong vài chục năm gần đây phương Tây lại quá nhầm lẫn như vậy khi dự đoán tương lai của Trung Quốc, khi luôn cho rằng nó không tránh khỏi một thảm họa?
Martin Jacques: Tất cả các giả định của chúng ta hóa ra đều sai: rằng sau năm 1989 đảng cộng sản sẽ sụp đổ, rằng đất nước sẽ chia năm xẻ bảy, rằng kinh tế sẽ mãi dậm chân tại chỗ, còn mọi thống kê của họ về tăng trưởng kinh tế là cả một sự dối trá to lớn. Nguyên nhân chính rất đơn giản: phương Tây không thể chấp nhận được rằng còn có thể tồn tại những dạng kiểu hiện đại khác, ngoài với dạng kiểu hiện đại phương Tây.
Trong khi đó sự thay đổi quan trọng nhất lại chính là đang dẫn đến việc chúng ta đang bước vào thời đại của nhiều kiểu hiện đại.Thế kỷ 20 là thế kỷ đấu tranh tư tưởng giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội. Các nhà bảo thủ mới ở Mỹ tin rằng sự phân chia thế giới mới đang bắt đầu dưới dạng chiến tranh với chủ nghĩa khủng bố, và họ mô tả đó là cuộc Thế chiến thứ tư. (Thế chiến 3 là cuộc chiến tranh lạnh). Nhưng đây là dựa vào những cách hiểu hoàn toàn sai lầm về lịch sử. Đúng ra chúng ta đang quan sát thấy, như tôi đã nói ở trên, sự mở ra một thời đại mới, thời đại của nhiều kiểu dạng hiện đại, mà biểu hiện rõ nhất của nó là sự tăng trưởng sức mạnh Trung Quốc. Phương Tây đã không còn độc quyền nữa, còn lịch sử và văn hóa của các nước khác không còn hiển nhiên đồng nghĩa với sự lạc hậu, thậm chí tồi tệ hơn, đồng nghĩa với sự thất bại. Không nghi ngờ gì nữa, chúng ta đang ở trong giai đoạn bắt đầu của những biến đổi này.
Newsweek: Chúng ta hãy chấp nhận giả định, rằng Trung Quốc sẽ không bị nuốt chửng bởi vô vàn những vấn đề có thể đưa họ đến thảm bại, như sự phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường tiêu thụ phương Tây, hay tình trạng thảm hại của đa số các ngân hàng. Điều đó sẽ có ý nghĩa gì trong thực tế? Chúng ta đang thấy những bất đồng giữa Mỹ và Trung Quốc đang gia tăng, từ vấn đề hãng Google đến xung đột quanh chuyện bán vũ khí cho Đài Loan. Bắc Kinh sẽ ngày càng gay gắt chống lại Oasinhton?
Martin Jacques: Người Trung Quốc trở nên ngày càng nghiêm túc hơn, theo sự lớn mạnh lên của họ. Điều này không có gì lạ. Tuy nhiên sẽ rất sai lầm nếu rút ra kết luận là sẽ có sự thay đổi hoàn toàn đối với Mỹ. Thậm chí còn ngược lại: ưu tiên cơ bản của Trung Quốc vẫn là giống như 30 năm trước đây, khi Đặng Tiểu Bình bắt đầu cải cách. Đó vẫn là: tăng trưởng kinh tế, đưa hàng trăm triệu người thoát ra khỏi nghèo đói. Giữ quan hệ tốt đẹp với Mỹ là điều kiện cần thiết để thực hiện mục tiêu này. Trung Quốc đang nói với một giọng lưỡi hơi khác, nhưng về cơ bản họ vẫn nói như cũ – không muốn xung đột với Mỹ chút nào. Vì sao vậy? Vì họ kiên nhẫn. Thời gian đứng về phía họ.
Newsweek: Vậy là không có bất kỳ vấn đề gì (với họ)?
Martin Jacques: Vấn đề thì có, nhưng nằm ở đâu đó kia. Người ta cho Mỹ sẽ là quá yếu hèn nếu giới chính khách và cử tri Mỹ buộc phải nuốt trôi cái hệ quả của sự thay đổi này. Người Mỹ vẫn đang trong giai đoạn phủ nhận. Thể hiện rõ nhất cho điều này là sự ghét tức và gây hấn của truyền thông Mỹ khi cho là Obama đã quá hạ mình trong chuyến thăm Bắc Kinh vài tháng trước. Trong khi đúng ra Obama đã có lý trong các vấn đề cơ bản và thực ra đã rõ ràng: rằng cần phải coi Trung Quốc là bạn ngang hàng, và rằng Mỹ phụ thuộc vào nguồn tiền Trung Quốc (đổ vào Mỹ).
Nói cách khác, vấn đề không phải ở chỗ Trung Quốc bắt đầu phô trương sức mạnh trong tương lai gần, mà là người Mỹ ngày càng bực bội về chuyện họ (Mỹ) yếu hơn họ tưởng. Và nếu một ai đó kém thông minh, kém khéo léo hơn Obama lên cầm quyền, sẽ bằng mọi giá dạy cho người Trung Quốc biết ai thật sự lãnh đạo… Khi đó Mỹ sẽ coi Trung Quốc như là một Liên Xô mới. Điều này sẽ chẳng đem lại cái gì tốt lành cả.
Newsweek: Trở lại vấn đề. Ông nói là trong tương lai gần, Trung Quốc sẽ không phô trương sức mạnh. Vậy nếu xa hơn?
Martin Jacques: Tôi cho rằng không có khả năng trong 50 năm tới Trung Quốc sẽ trở nên rất xâm lăng. Tôi cũng không cho rằng sức mạnh của họ sẽ có đặc tính bành trướng cực đoan, như trường hợp Châu Âu bành trướng thuộc địa trên khắp thế giới trước kia. Trong lịch sử, Trung Quốc đã từng có giai đoạn quân phiệt, nhưng chủ nghĩa bành trướng của họ bao giờ cũng chỉ hạn chế trong lục địa Châu Á.
Newsweek: Vậy cái gì sẽ thay thế cho sự bá quyền của Mỹ?
Martin Jacques: Tôi nghĩ rằng sẽ xuất hiện các vùng ảnh hưởng, và chúng sẽ cạnh tranh với nhau. Thế giới sẽ chia ra vùng ảnh hưởng của Trung Quốc, bao gồm Đông Á và Châu Phi, trong khi Châu Âu và vùng Cận Đông vẫn nằm trong ô của Mỹ. Thực ra ngay bây giờ đã thấy một trong các hệ quả của sự tăng trưởng sức mạnh Trung Quốc là phần lớn các nước Đông Á ngày càng gắn với Bắc Kinh. Người ta cứ cho rằng, các quốc gia này có lẽ sẽ phải gần gũi với Oasinhton hơn để cân bằng với sức mạnh Trung Quốc. Thực chất thì ngược lại. Điều này đúng với cả những nước từng gắn bó truyền thống với Mỹ, như Philipin hoặc Nam Hàn. Mỹ ngày càng ít tự do đi lại ở Châu Á hơn.
Newsweek: Khu vực ảnh hưởng Trung Quốc sẽ có hình thù thế nào?
Martin Jacques: Trong quá khứ, Trung Quốc coi các nước láng giềng là chư hầu, hạn chế đáng kể quyền tự quyết của họ. Những nước có nền văn hóa và địa lí gần gũi với Trung Quốc thì được đối xử ngang hàng hơn các nước khác. Không loại bỏ khả năng phân bố quyền lực mới ở Châu Á sẽ lại mang nặng tính thiên tử-chư hầu xưa kia, với Trung Quốc đứng ở chính giữa.
Newsweek: Đa số các nhà quan sát Trung Quốc ở phương Tây không chút nghi ngờ gì khi cho rằng sự kiện Thiên An Môn là thời điểm xác định trang lịch sử mới cho đất nước này. Nhưng ông trong cuốn sách của mình lại hoàn toàn coi nhẹ sự kiện đó?
Martin Jacques: Tôi hoàn toàn không đồng ý với những người coi sự kiện Thiên An Môn giống như là sự sụp đổ của bức tường Berlin. Điều này chỉ là sự mê muội. Chúng ta cho rằng, đảng cộng sản Trung Quốc sẽ biến mất, như là các đảng khác ở Đông Âu. Tại sao chúng ta lại nhầm lẫn một cách đáng sợ như vậy? Chúng ta tưởng rằng chúng ta biết rõ một đảng cộng sản thì cũng biết rõ đảng thứ hai. Trong khi đó đảng cộng sản Trung Quốc có cội nguồn khác hoàn toàn. Đảng Xô Viết chưa bao giờ có được một nền tảng nhân dân gắn bó như vậy. Ở Trung Quốc ngay từ đầu, đảng đã nhận được sự ủng hộ to lớn của quần chúng, cái mà những người Xô Viết không bao giờ có. Sau khi Mao chết đúng là đã có khủng hoảng. Tuy nhiên đảng mau chóng thay đổi phương hướng và bắt đầu các cải cách kinh tế của Đặng Tiểu Bình. Những người Xô Viết đã không làm được những điều như vậy. Ta khó mà quên được những nỗ lực bất thành của Gorbachop.
Quay về Thiên An Môn: tất nhiên đã xảy ra điều khủng khiếp, máu đã đổ…Nhưng nếu khẳng định rằng phong trào này đã trở thành thách thức to lớn đối với đảng cộng sản thì là quá đà. Sau 21 năm kể từ sự kiện đó ta cần nhận rõ là: bất kỳ chúng ta dựa trên tiêu chuẩn nào (để đánh giá) thì vẫn phải công nhận đảng cộng sản, như là một lực lượng lãnh đạo của Trung Quốc, đã giành được những thành công cực lớn.
Newsweek: Nói gọn lại thì ông không thấy giải pháp nào khác ngoài việc để đảng cộng sản tiếp tục nắm quyền, bởi lẽ điều này khẳng định sự gắn bó về tư tưởng của ông trước đây. Chỉ khác chút ít là thay cho chủ nghĩa Mac thân Matxcova đổi thành sự khẳng định tính vượt trội của mô hình Trung Quốc.
Martin Jacques: Có thể là ông không thích, thậm chí tôi chắc chắn đúng thế, nhưng dù gì tôi vẫn phải nói: không có giải pháp tồi tệ nào hơn cho Trung Quốc là chuyện đảng cộng sản bất ngờ sụp đổ theo kiểu đảng Xô Viết. Đất nước sẽ rơi vào rối loạn mà chẳng ai có thể ngăn chặn nổi, các xung đột triền miên sẽ giết chết hiện đại hóa. Trung Quốc sẽ đóng cửa với thế giới, như đã từng xảy ra vài lần. Cũng không loại trừ khả năng nhà nước sụp đổ. Hy vọng là không xảy ra điều ấy…
Newsweek: Xin lỗi ông, nhưng những điều ông nói chẳng khác gì những rao giảng chính thức của đảng cộng sản.
Martin Jacques: Có thể. Nhưng thế thì đã sao? Điều đó chẳng thay đổi được thực tế là giải pháp tốt nhất cho Trung Quốc, và thật ra là cho cả thế giới là duy trì trạng thái đã rồi: đảng tiếp tục nắm quyền và điều hành quá trình chuyển đổi. Tôi không hình dung nổi là mọi chuyện sẽ khác: khi để ý đến những thành công to lớn của Trung Quốc trong 30 năm gần đây, thì mỗi một viễn cảnh khác đơn giản là không thể có được. Và bất kỳ ai có giác quan khỏe mạnh đều không nên mong muốn khác đi. Việc đưa hàng trăm triệu người thoát khỏi nghèo đói, biến một đất nước thuộc thế giới thứ ba thành cường quốc thứ hai là cả một thành công lịch sử to lớn. Chúng ta có chống nổi điều đó? Chúng ta có thể thay thế nó bằng gì? Đơn giản là không có. Cộng sản Trung Quốc là đảng lãnh đạo hiệu quả nhất trên thế giới, ít nhất là kể từ Thế chiến thứ hai đến giờ…
Newsweek: Nếu nói về sự tiến hóa của hệ thống, thì giả thiết nào ông cho là có khả năng nhất đối với tương lai của đảng cộng sản? Sẽ có những thay đổi gì?
Martin Jacques: Chắc chắn là tranh luận ở Trung Quốc sẽ tự do hơn. Thực ra ngay bây giờ chỉ còn vài vấn đề là còn bị cấm bàn – như vai trò của đảng cộng sản, hay tương lai của Đài Loan. Nhưng, ví dụ như tranh luận về các ưu tiên kinh tế, hay quan hệ với Mỹ …thì thoải mái. Tôi thử so sánh: nếu Singapor là chế độ toàn trị đóng kín thì Trung Quốc cũng là xã hội toàn trị, nhưng mở. Còn nói về tương lai của đảng cộng sản Trung Quốc: tôi cho nhiều khả năng nhất là viễn cảnh đảng chia thành nhiều phái gắn với các xu hướng chính trị khác nhau. Dựa vào những gì ta đang biết, hiện đang có phe tự do mới, phe thị trường tự do triệt để với nhiều khía cạnh thân Mỹ, phe „cánh tả mới” dựa trên các bất bình đẳng, hoặc phe trung dung đang nắm chính phủ. Tôi hoàn toàn không ngạc nhiên về điều này,- đảng Trung Quốc không còn là đảng cộng sản theo nghĩa hiểu ở Châu Âu của từ này. Nó đã chối bỏ nhiều thứ khỏi gánh nặng lý tưởng xưa kia…
Newsweek: Vẫn chưa thể hiện rõ lắm, vì bản án cho những người đối nghịch ngày càng nghiêm khắc. Tình trạng của họ gợi nhớ thời Xô Viết của Brezniew nhiều hơn là một xã hội toàn trị mở.
Martin Jacques: Ông cần phải hiểu một điều: Trung Quốc trong tương lai gần sẽ không trở nên dân chủ hơn. Nếu ai nghĩ khác là tự mơ tưởng hão. Tôi không nói là dân chủ và nhân quyền không đáng đả động đến, tôi chỉ nói rằng những vấn đề này dẫn chúng ta chệch đường, làm ta không để ý đến thực chất. Thứ nhất, đảng Trung Quốc rất được lòng dân. Ba phần tư người Trung Quốc hài lòng với tình hình hiện nay của đất nước. Nguồn gốc của lòng tin này cũng khác trước, ưu thế chính của đảng là sự tăng trưởng (về mặt này thì Trung Quốc ngày càng giống các nước phát triển khác ở Đông Á, nơi mà uy tín không chỉ dựa vào phổ thông đầu phiếu, mà còn vào năng lực tạo sức tăng trưởng kinh tế). Có thể uy tín kiểu này không bền như uy tín về lý tưởng ở thời Mao, nhưng chắc chắn sâu sắc hơn. Ngoài ra sai lầm rất phổ biến là chúng ta ở phương Tây thường có xu hướng đồng nhất dân chủ với năng lực nhà nước. Trong khi dù không có dân chủ, nhà nước Trung Quốc vẫn là cơ quan cực kỳ năng lực. Thậm chí còn cao hơn nhiều năng lực của các chính phủ phương Tây, vì các chính phủ này đơn giản là thiếu tầm nhìn dài hạn, chiến lược.
Newsweek: Ông muốn nói gì qua những điều ấy? Chả lẽ dân chủ là có vấn đề?
Martin Jacques: Rất khó có tầm nhìn chiến lược trong khi luôn có sự nghi ngại đối với nhà nước. Ở Trung Quốc, khi chính quyền nói điều gì đó thì lập tức nó có ảnh hưởng to lớn ngay, ngược lại ở phương Tây, chính quyền bị coi như một cơ thể xa lạ, gây hại. Với người Trung Quốc, chính quyền nhà nước là nguồn gốc của ý thức, tinh thần và trật tự. Nó có cội nguồn sâu sắc trong văn hóa, được coi là điều hiển nhiên, không ai phản đối. Vì thế nhà nước không bao giờ bị xem xét, bị hạn chế quyền lực. Ngoài ra Trung Quốc là nước rất nghèo, đòi hỏi phải có những thay đổi nhanh. Mà chủ nghĩa toàn trị về bản chất có khả năng hiện đại nhanh: sức mạnh của toàn xã hội được tập trung cao độ để đạt được những mục tiêu rất cụ thể. Và, như lịch sử đã chỉ rõ, xã hội đồng ý với việc ấy, vì muốn bằng mọi giá thoát khỏi nghèo khổ. Ngay ở Châu Âu, trong thời kỳ cách mạng công nghiệp, nhà nước cũng đã đóng vai trò lớn hơn nhiều so với bây giờ. Nếu ta muốn có một chính sách năng động, thì không thể thiếu một nhà nước thật hiệu quả, can thiệp vào mọi chuyện. Và nếu ta so sánh tốc độ thay đổi ở Trung Quốc ngày nay, mà rõ ràng là nó lớn hơn nhiều so với thời cách mạng công nghiệp ở Châu Âu, thì ta càng thấy điều này là hiển nhiên.
Newsweek: Ông lên án Châu Âu là kiêu ngạo. Thế ông không khó chịu với cảm giác đứng trên thế giới của người Trung Quốc?
Martin Jacques: Rất khó chịu nữa là khác. Trong cuốn sách „When China Rules the World” của tôi, tôi có đưa ra luận điểm, rằng vấn đề lớn nhất đem đến sự tăng trưởng sức mạnh Trung Quốc, không phải chỉ sự thiếu dân chủ, mà còn là người Trung Quốc bằng cách nào giải quyết được những vấn đề văn hóa và nòi giống khác nhau. Trung Quốc có cách tiếp cận các vấn đề này hoàn toàn khác so với các nước lớn khác: Brazil, Ấn Độ, Mỹ hay Inđônêxia. Những nước này nhấn mạnh tính đa văn hóa, đa sắc tộc. Còn ở Trung Quốc, 92% dân cư coi mình là người Hán.
Newsweek: Nhưng rõ ràng đó là điều phi lí…
Martin Jacques: Nhưng cực kì hiệu quả, vì nó tạo nền tảng cho sự thống nhất quốc gia. Nó cũng phản ánh niềm tin cố hữu của người Trung Quốc, khi họ cho rằng Trung Quốc là trung tâm của thế giới. Đó không phải là một dân tộc do Chúa tạo ra, như trường hợp Israel hay Mỹ, mà là một dân tộc được đứng trên do có nền văn minh thượng đẳng mà chẳng dân tộc nào sánh nổi. Bất kỳ ai sống ngoài Trung Quốc đều bị coi là thú vật, „mọi rợ”. Khi ở phương Tây nói về số phận của Tây Tạng, họ đã quên đi yếu tố nội tại Trung Quốc. Người Hán coi người Tây Tạng là những kẻ vô ơn, đã vô cớ vứt bỏ dịp may đổi đời để vươn tới một nền văn minh thực thụ.
Hơn thế nữa, cảm nhận thượng đẳng của người Trung Quốc còn liên quan đến cả lĩnh vực sinh học. Giống như người Nhật Bản, họ tin rằng loài người có nhiều cội nguồn. Bản thân họ sinh ra từ một nhánh hoàn toàn khác. Ví dụ khi năm 2008 ở tỉnh Hồ Nam tìm thấy sọ người nguyên thủy thì họ coi đó là minh chứng cho việc cần tìm nguồn gốc của người Trung Quốc hiện đại ngay tại lãnh thổ Trung Quốc hiện nay, chứ không phải ở Châu Phi như các giống người khác. Có thể đọc trong tờ báo „China Daily”, rằng phát minh này là „bước tiến quan trọng trên con đường đưa ra quan niệm về nguồn gốc chung và tính liên tục của toàn dân Trung Quốc”.
Newsweek: Nói cách khác, người Trung Quốc là phân biệt chủng tộc nhất theo nghĩa truyền thống của từ này…
Martin Jacques: Chắc chắn là họ có gắn với màu da. Người Trung Quốc mong muốn càng trắng càng tốt - các tập đoàn mỹ phẩm kiếm bộn tiền nhờ các sản phẩm tẩy tắng da – và điều này nằm sâu trong văn hóa. Màu da trắng biểu hiện giai cấp thượng lưu. Nếu ai có da thẫm màu, tức người đó làm việc ngoài đồng và thuộc tầng lớp thấp kém. Điều này vẫn nguyên vẹn ngày nay – màu da trắng là biểu tượng cho sung túc và cuộc sống thị thành, da thẫm – đồng nghĩa với nghèo đói và nông thôn. Đấy là chưa nói đến da đen. Khi bà (ngoại trưởng Mỹ) Condoleezza Rice đến Trung Quốc, đã xảy ra rất nhiều hành động phân biệt chủng tộc trong Internet, buộc nhà nước phải kiểm duyệt. Và dù chính phủ Trung Quốc coi tổng thống Obama là người thông minh, có thể cùng ngồi nói chuyện và bàn chuyện cùng kiếm lợi, nhưng đa số dân Trung Quốc coi chuyện bầu một người Mỹ gốc Phi lên làm tổng thống là một sự điên rồ, là chứng cứ tụt dốc của Mỹ. Chính sự phân biệt đối xử Trung Quốc là nguyên nhân của một thảm kịch to lớn trong đời tôi. Vợ tôi, Hari, gốc người Ấn Độ-Mãlai, đã chết 9 năm trước tại một bệnh viện ở Hồng Công. Bởi lẽ chẳng ai thèm ngó ngàng đến cô ấy. Cô ấy có màu da thẫm nên bị coi thường hơn các bệnh nhân khác. Nguyên nhân chính trong cái chết của vợ tôi là chủ nghĩa phân biệt chủng tộc Trung Quốc.
Vài điều về Martin Jacques: sinh năm 1945, là nhà bình luận chính trị, nhà sử học, giảng viên tại London School of Economics, thỉnh giảng tại các trường tổng hợp ở Trung Quốc, Nhật, Singapor. Trong những năm 1977-1991 xuất bản tạp chí „Chủ nghĩa Mác ngày nay”. Ban đầu gắn bó với đảng cộng sản Anh, trong những năm sau đó theo xu hướng cánh tả thân Mỹ. Là một nhà bút chiến của tạp chí „Times”, sau đó chuyển sang tạp chí” Independent”. Năm 2009, cho in cuốn sách gây nhiều tranh cãi „When China Rules the World: The End of the Western World and the Birth of a New Global Order”. (Khi Trung Quốc thống trị thế giới: kết thúc thế giới phương Tây và sản sinh trật tự toàn cầu mới)