Phụ nữ ở Libya tự do đi làm và ăn mặc theo ý thích, chỉ phụ thuộc vào hạn chế của gia đình. Tuổi thọ người dân qua tuổi 70. Và thu nhập đầu người - dù không cao như khi ta nghĩ tới sản lượng dầu hỏa và dân số tương đối ít, 6.5 triệu - ở khoảng 12.000 đôla, theo World Bank.
Nạn mù chữ gần như được xóa, cũng như nạn vô gia cư - một vấn đề lớn ở thời trước Gaddafi.
Bản sắc bộ lạc
Tuy vậy, chủ nghĩa bộ lạc đày đọa xã hội Libya trong thời kỳ quân chủ đến nay vẫn là hiện thực.
Mặc dù nhiều người xem sự tồn tại của chủ nghĩa bộ lạc là cản trở cho bước tiến xã hội, cơ hội bình đẳng và xã hội dân sự, nhưng ý nghĩa của nó xét về mặt chính trị lại không rõ rệt bằng.
Nhiều người Libya tiếp tục xem họ là thuộc về một bộ lạc.
Nhưng trên thực tế, quan hệ bộ lạc đã giảm bớt nhờ sự phát triển về giáo dục và đô thị hóa, giúp chia cắt người ta khỏi các vùng bộ lạc truyền thống.
Đại tá Gaddafi và đồng đội thuộc phong trào Phong trào Các sĩ quan Tự do Thống nhất đã thề loại bỏ chủ nghĩa bộ lạc khi giành quyền lực năm 1969.
Trong khoảng 10 năm đầu cai trị, bản sắc bộ lạc bị chính quyền phê phán. Trong thời gian này, Đại tá Gaddafi có sự ủng hộ của đa số dân chúng.
Uy tín chính trị của ông vẫn cao và nói chung, ông được quân đội ủng hộ.
Tuy nhiên, khi uy tín của ông giảm sút và bắt đầu mâu thuẫn với Phong trào Các sĩ quan Tự do Thống nhất - mà hầu hết này đã không còn xuất hiện trước công chúng - ông ngày càng dựa vào sự mâu thuẫn giữa các bộ lạc để củng cố quyền lực.
Điều này đặc biệt nổi trội trong quân đội nơi mà mỗi bộ lạc chính đều có đại diện.
Bồi đắp tranh đua giữa các bộ lạc trong quân đội thông qua sự bảo trợ chọn lọc đã không chỉ tăng cường sự kiểm soát đối với quân đội mà còn giúp người ta bớt chú ý vào Đại tá Gaddafi và chính thể.
Ngày nay, mâu thuẫn bộ lạc hiện rõ trong quân đội. Tại đó bộ lạc của ông Gaddafi, Qadhadfa, gằm ghè với Magariha - bộ lạc của người đánh bom vụ Lockerbie, Abdelbaset Ali al-Megrahi. Magariha lại thân thiết với Warfalla, với 1 triệu dân.
Về phần mình, Warfalla lại thân cận với Al-Zintan thuộc thành phố Zintan, cách thủ đô Tripoli 75 dặm về hướng nam - một trong những thành phố đầu tiên ở tây Libya gia nhập cuộc nổi dậy chống ông Gaddafi.
Trong người dân, chúng ta không nên phóng đại tầm quan trọng của bộ lạc và các thủ lĩnh bộ lạc.
Dĩ nhiên, quan hệ bộ lạc có thể đóng vai trò quan trọng để có việc làm, cũng giống như "quan hệ trường cũ" và mạng lưới Oxbridge được một số người cho là ảnh hưởng tới viễn cảnh nghề nghiệp tại Anh quốc.
Nhưng nếu nói về quyền lực chính trị, các bộ lạc không mấy quan trọng, vì nhiều cột trụ của chính thể Gaddafi, như các ủy ban cách mạng và lực lượng an ninh, bao gồm thành viên của các bộ lạc khác nhau.
Tù trưởng
Chúng ta cũng không nên đánh giá quá cao ảnh hưởng của các tù trưởng.
Ngay cả trong việc giải quyết mâu thuẫn gia đình - một chức năng quan trọng của các tù trưởng - thì ảnh hưởng của người đứng đầu bộ lạc cũng hạn chế mà thôi.
Như thế, cần đánh giá đến mức độ nào trước lời cảnh báo của Saif al-Islam Gaddafi rằng sẽ có chiến tranh giữa các bộ lạc nếu chính thể sụp đổ, hay trước tin nói rằng các thủ lĩnh bộ lạc tuyên bố ủng hộ người biểu tình?
Và trước tin nói bộ lạc Al-Zuwayya đe dọa cắt nguồn xuất khẩu dầu, chúng ta nên đánh giá thế nào?
Câu trả lời ngắn gọn là viễn cảnh nội chiến sẽ chỉ đến gần nếu chính thể quyết định chiến đấu tới cùng, tiếp tục thờ ơ trước nhân mạng như mấy ngày vừa qua.
Khi đó, chiến cuộc sẽ là giữa chính thể và người ủng hộ, đối đầu đầu với lực lượng chống chính phủ, bất kể là họ thuộc bộ lạc nào.
Còn về tuyên bố của các tù trưởng, chúng có rất ít ảnh hưởng đến thực địa.
Sự thực là các nhân viên dầu hỏa, thành viên quân đội và nhân viên nhà nước sẽ có quyết định của riêng mình, dù cho thủ lĩnh bộ lạc có nói gì.
Tuy nhiên, khi xét đến tinh thần của chính quyền và người ủng hộ, thì tuyên bố của các tù trưởng lại quan trọng - trong mắt công chúng, những lời nói này có thể tạo ấn tượng rằng quyền lực đang tuột khỏi tay chính thể và xóa bớt nỗi sợ mà từ lâu đã làm thiếu vắng sự đối lập rõ rệt chống lại Đại tá Gaddafi.
Mohamed Hussein - Nhà phân tích của BBC
BBC