Trung Quốc sản xuất 97% lượng đất hiếm trên thế giới. Trong ảnh là cảnh khai thác tại mỏ đất hiếm ở Nam Xương, Giang Tây. REUTERS/Stringer/Files
Bài báo ghi nhận, quang cảnh ở trấn Pha Đầu, huyện Toàn Nam thuộc thành phố Cám Châu, tỉnh Giang Tây giống như trên mặt trăng, với những ngọn đồi bị đào bới nham nhở. Khoảng một cây số vuông diện tích đã bị bỏ hoang hơn một chục năm qua, do nhiều dãy núi đã bị phá hủy toàn bộ để khai thác đất hiếm. Kiến tạo địa chất đặc biệt đã khiến cho vùng đất này có trữ lượng các đất hiếm "nặng", quan trọng trên thế giới. Đất hiếm "nặng" là một trong những loại đất hiếm đắt tiền nhất và được tìm mua nhiều nhất trên thế giới, trong số 17 kim loại quý cần thiết cho công nghệ kỹ thuật cao.
Cho dù hiện nay đang sử dụng các kỹ thuật tân tiến hơn, như cho một dung dịch vào khi khoan, rồi cho chảy vào hồ lắng để trích xuất đất hiếm dưới dạng bột, nhưng môi trường vẫn tiếp tục bị xâm hại. Các chất hóa học như sulfate ammonium vẫn bị thải ra ngoài thiên nhiên. Tác giả bài báo cho biết, có những cơ sở khai thác không giấy phép chỉ hoạt động từ nửa đêm trở đi.
Từ nhiều năm qua, chính quyền Trung Quốc đã có cố gắng đưa các chủ tư nhân khai thác lậu ở Giang Tây vào khuôn khổ. Những người này bị mờ mắt vì vốn đầu tư ban đầu ít, nhưng nhanh chóng thu được lợi nhuận, nhất là khi sản phẩm được buôn lậu sang tỉnh Quảng Đông bên cạnh. Tuy nhiên một phần tiền bạc thu được từ khai thác đất hiếm đã chạy vào túi riêng của các quan chức địa phương, vốn không hề quan tâm đến môi trường, và sử dụng mọi phương tiện để bịt miệng các nông dân mà mùa màng bị thất bát, vì đất đai nhiễm độc kim loại.
Một chỉ thị hồi đầu năm đã đặt toàn bộ khu vực 2.500km2 này dưới sự quản lý trực tiếp của Bộ Tài nguyên, nhưng vấn đề không dễ giải quyết. Lúc đầu, các chủ mỏ bồi hoàn cho nông dân số tiền tương đương với số thu hoạch bị thiệt hại do ô nhiễm, nhưng đến tháng 9/2009 thì họ bảo, đi tìm chính phủ mà đòi. Người dân bèn chận lại các xe tải chở hóa chất, và phá hủy một số thiết bị khai thác. Bốn ngày sau, người đại diện nông dân bị bắt, cảnh sát chống bạo động đến can thiệp, diễn ra các vụ bắt người vô cớ nhằm răn đe, còn những ai biết sử dụng internet đều bị tống vào tù. Người dân còn phẫn uất hơn, khi họ chưa hề nhận được một xu nhỏ tiền thuê đất nào từ các chủ mỏ.
Ngược lại, tại một làng kế cận cũng thuộc trấn Pha Đầu, dân làng ngỡ rằng, đã lời to khi cho các chủ mỏ thuê hàng trăm mẫu đất thuộc sở hữu công vào năm 2006, với giá một triệu nhân dân tệ, tương đương 110.000 euro, trong vòng 15 năm. Một đảng viên về hưu tại đây cho biết, nhà nước cho dân thuê thời hạn 50 năm với cái giá rẻ hơn gấp trăm lần. Tuy nhiên, không ai tưởng tượng được hậu quả về môi trường ra sao.
Vào mùa mưa, những dòng thác bùn ồ ạt cuộn chảy xuống các sườn đồi trọc, tràn ngập các con đường làng và các thửa đất. Dân làng phải đi xa nhiều cây số mới có được nước uống. Phân nửa số dân trong làng đành sang làng kế bên cư ngụ, có người dùng tiền cho thuê đất để mua nhà, mua xe. Một người cho biết lại vừa ký hợp đồng cho thuê thêm bốn năm, vì không có chọn lựa nào khác : các ông chủ mỏ đe dọa sẽ thanh toán. Người này nói, nếu không ký thì người khác cũng ký, còn nạn ô nhiễm thì vẫn thế. Và như vậy, ông đành phải nhận lấy những đồng tiền nhiễm độc từ đất hiếm.
Hoa Kỳ không muốn dấn sâu can thiệp vào Libya
Việc nước Pháp đề nghị không kích Libya là đề tài được nhiều nhật báo Paris chú ý nhất hôm 11/3. Tờ báo cánh hữu Le Figaro chạy tựa: « Nước Pháp sẵn sàng tấn công vào các mục tiêu được chọn lựa ở Libya ». Le Monde cũng đưa tựa trên trang nhất: «Pháp thúc đẩy các đồng minh tiến hành không kích Libya » và cho biết, Pháp tìm kiếm sự ủng hộ của Anh nhằm có được một nghị quyết của Liên Hiệp Quốc, cho phép các quốc gia sử dụng vũ lực khi cần. Theo Bộ Ngoại giao Pháp, thì chỉ cần một tuần lễ là liên quân châu Âu có thể sẵn sàng. Nhật báo cánh tả Libération nhận xét, khi đề nghị không kích có chọn lựa và tiếp đón phe đối lập với ông Kadhafi tại điện Elysée, Tổng thống Nicolas Sarkozy đã gây ngạc nhiên cho các đồng minh. Nhìn rộng hơn, nhật báo công giáo La Croix đặt câu hỏi, làm thế nào để ủng hộ « mùa xuân Ả Rập ».
Phân tích về thời sự quốc tế, bài báo mang tựa đề « Bài học chính trị cuối cùng của người đứng đầu Lầu Năm Góc » đăng trên Le Monde đã mổ xẻ lời phát biểu gần đây của Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Robert Gates tại trường võ bị West Point. Tác giả Alain Frachon nhận định, Hoa Kỳ nay không còn hăng hái trong việc can thiệp quân sự vào các nước khác.
Ngày 25/2, nói chuyện trước các sinh viên võ bị khóa mới, đây là lần cuối ông Robert Gates phát biểu với tư cách Bộ trưởng Quốc phòng. Sắp rời Lầu Năm Góc, ông có thể nói thật lòng và không có gì để mất. Và đây là « di chúc chính trị » của ông: « Nếu sắp tới một Bộ trưởng Quốc phòng khuyên Tổng thống Mỹ lại đưa quân đến một nước châu Á, Trung Đông hoặc châu Phi, thì chắc người đó bị ấm đầu ». Lời tuyên bố này đã được tất cả các kênh truyền hình đưa lại.
Hoa Kỳ vẫn chiến đấu từ mười năm qua tại Afghanistan thuộc châu Á, còn hàng ngàn quân tại đất nước Trung Đông Irak, và nay tỏ ra do dự trong việc can thiệp vào Libya, một nước châu Phi. Hai cuộc chiến trước là những sai lầm, và tuyên bố chiến tranh tại Libya sẽ là một sai lầm mới. Tác giả nhấn mạnh, đây là ý kiến của một nhân vật phe Cộng hòa. Cựu giám đốc CIA, chuyên gia về Liên Xô thời kỳ chiến tranh lạnh, ông Robert Gates thuộc phe chủ trương thực dụng trong chính sách ngoại giao, và chưa bao giờ tin là cần phải « xuất khẩu dân chủ » bằng vũ lực.
Hỗ trợ cho phe chống Kadhafi bằng cách lập vùng cấm bay ở Libya, theo ông Gates, thực chất là một hành động chiến tranh, vì phải phá hủy lực lượng phòng không và phi trường của Libya. Tác giả nhận xét, nay người Mỹ chọn cách hành động tối thiểu, không gởi quân sang đất Hồi giáo, không có các « cố vấn » tại chỗ, dễ tạo cảm giác Mỹ lại can thiệp vào thế giới Hồi giáo Ả Rập. Washington đang mắc phải « hội chứng Irak – Afghanistan », sau những năm tháng bị « hội chứng Việt Nam », khi Sài Gòn sụp đổ vào năm 1975.
Chính quyền Hoa Kỳ đã tỏ ra do dự, không dứt khoát, qua các cuộc nổi dậy trong thế giới Ả Rập mới đây, và cuối cùng mới chọn lựa thái độ đồng hành với những người đang đấu tranh cho tự do.
Thế nhưng các cuộc cách mạng Ả Rập vừa rồi, nhất là ở Tunisia và Ai Cập cho thấy, đây là những cuộc cách mạng tự thân vận động. Không hề có sự chỉ đạo từ bên ngoài, không phải để chống lại Israel, cũng không nhân danh một ý thức hệ nào, như chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa Hồi giáo hay đấu tranh cho thế giới thứ ba… Làn sóng cách mạng Ả Rập đã đẩy Al Qaida ra bên lề, tặng một cú đấm vào những hô hào bạo lực thánh chiến.
Và như vậy, một sự can thiệp ồ ạt từ bên ngoài vào Libya sẽ giúp cho Al Qaida có cớ để lại tố cáo sự can thiệp của chủ nghĩa thuộc địa mới, của những kẻ dị giáo trên đất Hồi giáo. Thế nên, Washington càng phải dè dặt hơn.
Không quay lưng với Trung Đông, nhưng Mỹ vẫn phải đóng vai trò hàng đầu
Nhà bình luận Jacques Hubert-Rodier của nhật báo kinh tế Les Echos cũng phân tích về cùng một đề tài trên, trong bài báo mang tựa đề « Khi Mỹ quốc lại đặt dấu hỏi về chính sách đối với các nước Ả Rập ».
Tác giả trích lý lẽ của một chuyên gia, nêu ra cái giá to lớn mà nước Mỹ phải trả khi can thiệp vào khu vực, nhưng chỉ mang lại những kết quả tối thiểu. Trong năm 2008, đã phải chi 5,3 tỉ đô la cho các nước từ Bắc Phi cho đến vùng Vịnh Péc-xích. Việc triển khai quân Mỹ kể từ cuộc chiến vùng Vịnh năm 1991 để bảo vệ các địa điểm khai thác dầu khí của Ả Rập Xê Út và các nước khác, cũng làm Hoa Kỳ tiêu tốn từ 30 đến 60 tỉ đô la mỗi năm. Thế nhưng sự hiện diện của Mỹ lại làm tăng thêm khuynh hướng chống Mỹ, trong khi vẫn không giải quyết được cuộc xung đột Israel – Palestine. Còn việc lật đổ Saddam Hussein lại làm củng cố vai trò của Iran trong khu vực. Chuyên gia này đề nghị Hoa Kỳ nên trao bớt gánh nặng cho châu Âu.
Thế nhưng theo tác giả bài báo, thì Liên hiệp châu Âu chưa đủ sức để gánh vác, và lại không thống nhất với nhau trong chính sách. Một chuyên gia khác chủ trương, Hoa Kỳ không nên xúc tiến cho một nền dân chủ theo kiểu phương Tây, nhưng chỉ ủng hộ các phong trào đòi dân chủ. Có điều, người Mỹ cần phải kiên nhẫn hơn, vì đây là một tiến trình lâu dài, chứ không đơn giản cứ tổ chức bầu cử tự do là đã đủ, như thực tế tại Irak hay Palestine cho thấy.
Đa số các nhà phân tích đều đồng ý ở một điểm, đó là Hoa Kỳ cần phải khiêm tốn hơn, khi xác định vai trò của mình trên thế giới. Một trong những hướng được đề ra là củng cố hợp tác tại Trung Đông, không chỉ với châu Âu mà còn với các nước khác như Nam Phi, và không chỉ giữa các chính phủ, mà còn giữa các tổ chức phi chính phủ với nhau. Và dù vậy, Hoa Kỳ vẫn không thể quay lưng lại với khu vực, mà vẫn đóng vai trò hàng đầu, tuy thành công hay thất bại của mùa xuân Ả Rập tùy thuộc vào chính nhân dân các nước này.
Thụy My (RFI)