Ngày 26/04/2011, thế giới tưởng niệm thảm họa Tchernobyl, Ukraina, sự cố nghiêm trọng nhất trong lịch sử điện hạt nhân xẩy ra cách nay một phần tư thế kỷ, trong bối cảnh nước Nhật, từ nhiều tuần qua, đang hối hả tìm mọi biện pháp khắc phục hậu quả các sự cố ở khu nhà máy điện nguyên tử Fukushima.
Tổng thư ký LHQ Ban Ki-moon viếng thăm Tchernobyl 20/4 (Reuters)
Vào lúc 01h23’ ngày 26/04/1986, lò số 4 của nhà máy điện Tchernobyl đã bị nổ do thao tác sai lầm của giới chuyên gia khi tiến hành kiểm tra mức độ an toàn. Vụ nổ đã gây ra cường độ phóng xạ ít nhất là bằng 200 quả bom nguyên tử mà Hoa Kỳ đã ném xuống Hiroshima và gây ô nhiễm một phần châu Âu.
Chính quyền Liên Xô thời đó, trong vòng 4 năm, đã huy động khoảng 600 ngàn nhân viên tới hiện trường để dập tắt đám cháy và quét dọn khu vực xung quanh nhà máy. Có thể coi đây là những cảm tử quân vì họ được trang bị ở mức tối thiểu bất chấp mức độ phóng xạ rất cao.
Ngày 20/04 vừa qua, khi tới thăm khu vực Tchernobyl, tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Ban Ki Moon đã kêu gọi tiến hành một cuộc thảo luận trên phạm vi toàn cầu về năng lượng hạt nhân. Theo ông, « sự cố nhà máy điện hạt nhân Fukushima và thảm họa Tchernobyl đã đưa ra hai thông điệp mạnh mẽ : chúng ta phải rút ra những bài học từ những bi kịch này và tăng cường các chuẩn mực an toàn hạt nhân ».
Thế nhưng, một phần tư thế kỷ sau, bản tổng kết về thảm họa Tchernobyl vẫn gây tranh cãi : giới vận động ủng hộ điện hạt nhân tỏ ra rất mạnh, không muốn phân tích rõ ràng những hậu quả về lâu dài của thảm họa, trong khi đó, giới bảo vệ môi trường tố cáo sự thiếu minh bạch trong quản lý, phòng chống sự cố hạt nhân, các nạn nhân bị không được theo dõi, chữa trị, chăm sóc trong thời kỳ hậu xô viết.
Vào thời điểm đó, Liên Xô dưới sự lãnh đạo của ông Mikhail Gorbachev đã hành xử theo truyền thống cố hữu là bưng bít thông tin, cái gì cũng được coi là bí mật và ba ngày sau mới thừa nhận có thảm họa, khi Thụy Điển lên tiếng báo động do bị đe dọa bởi đám mây nhiễm phóng xạ.
Sự im lặng của chính quyền Liên Xô, đi kèm với những thông tin dối trá, đã làm cho hàng trăm ngàn người bị nhiễm phóng xạ, chủ yếu tại Ukraina, Belarus và Nga.
Năm 2005, nhiều tổ chức thuộc Liên Hiệp Quốc thẩm định rằng có khoảng 4000 người qua đời do bị phơi nhiễm phóng xạ. Tuy nhiên, theo giới bảo vệ môi trường, Liên Hiệp Quốc đã đánh giá thấp hậu quả của thảm họa Tchernobyl.
Trong một bản báo cáo được công bố hồi tháng Hai năm nay, Ủy ban Khoa học Liên Hiệp Quốc về hậu quả của phóng xạ, UNSCEAR, cho biết có khoảng 6000 trường hợp ung thư tuyến giáp, trong số này có 15 trẻ em bị tử vong do uống sữa bị nhiễm độc.
Ông Ivan Blokov, đại diện tổ chức Greenpeace tại Nga tuyên bố với AFP là do bị lây nhiễm phóng xạ, ở Ukraina, Belarus và Nga, có ít nhất 100 ngàn người đã qua đời trước 2005 vì ung thư, các loại bệnh tim, hư tổn hệ miễn dịch v.v.
Sự cố tại nhà máy điện Nhật Bản Fukushima đã làm sống lại cơn ác mộng hạt nhân và tác động mạnh đến công luận tại phương Tây, còn thảm họa hạt nhân Tchernobyl trước đây đã góp phần thúc đẩy sự phát triển của phong trào chống điện nguyên tử, bảo vệ môi trường, môi sinh.
Việc xử lý hậu quả Tchernobyl vẫn còn kéo dài cho đến nay và cực kỳ tốn kém. Tại hội nghị ngày 19/04 vừa qua ở Kiev, cộng đồng quốc tế đã huy động được 550 triệu đô la trong tổng số 740 triệu cần thiết, để tài trợ cho việc xây lắp phần bọc lò mới, bởi vì lớp bao phủ lò phản ứng bị nổ ở Tchernobyl đã được xây vội vã ngay sau khi xẩy ra tai nạn, nay đã bị rạn nứt và gây rò rỉ phóng xạ.
Nhà máy điện Tchernobyl đóng cửa hoàn toàn vào tháng 12 năm 2000 sau một loạt sự cố, trong khi đó, tại Ukraina, vẫn còn 4 nhà máy với 15 lò phản ứng đang hoạt động.
Sự cố tại nhà máy điện Fukushima hiện nay hay thảm họa Tchernobyl cho thấy, yếu tố thiên tai, trình độ chuyên môn kỹ thuật của con người quan hệ chặt chẽ với nhau. Rủi ro trong lĩnh vực điện hạt nhân ngày càng tăng do sự khan hiếm nguồn nhiêu liệu và chi phí sản xuất năng lượng cao. Sẽ là ảo tưởng khi cho rằng không có rủi ro. Có thể trong tương lai, cộng đồng quốc tế sẽ lại có nhiều ngày lễ buồn khác để tưởng niệm.
Đức Tâm (RFI)