Trong các cuộc họp cấp quan chức cao cấp và cấp bộ trưởng trước thượng đỉnh, vấn đề Biển Đông đã có được đề cập đến. Theo một quan chức cao cấp của Bộ Ngoại giao Indonesia nói với báo chí hôm thứ Năm 5/5 vừa qua, nước chủ nhà đề nghị với ASEAN nên tiến nhanh đến việc thực hiện bản Tuyên bố Ứng xử của các bên trên Biển Đông, gọi tắt là DOC, mà ASEAN ký với Trung Quốc vào tháng 11 năm 2002, nhưng sẽ sửa đổi một số điểm trong bản hướng dẫn thực hiện tuyên bố DOC.
Cho tới nay, Việt Nam, Malaysia và Philippines đều muốn áp dụng một điều khoản thiết yếu trong dự thảo bản hướng dẫn thực hiện DOC. Điều khoản này quy định rằng, ASEAN “sẽ tiếp tục thông lệ hiện hành là tham khảo ý kiến lẫn nhau trước khi họp với Trung Quốc”. Phía Bắc Kinh đã chống lại lập trường của ASEAN, và chỉ muốn đàm phán song phương, chứ không muốn giải quyết vấn đề trong khuôn khổ đa phương. Bất đồng trên điều khoản đó đã khiến cho thương thuyết về bản hướng dẫn thực hiện DOC cho tới nay vẫn bị bế tắc.
Chưa biết là lập trường của Việt Nam tại cuộc họp thượng đỉnh ở Jakarta lần này sẽ như thế nào, nhưng phía Philippines từ mấy ngày qua đã nói rõ, tổng thống Benigno Aquino sẽ bày tỏ mong muốn của Manila là thực hiện đầy đủ Bản tuyên bố DOC càng nhanh càng tốt để Biển Đông trở thành “một vùng hòa bình, hữu nghị, tự do và hợp tác.” Theo phía Philippines, chỉ một khi vấn đề chủ quyền Trường Sa được giải quyết, thì mới có thể bảo đảm được an ninh hàng hải và tự do lưu thông trên Biển Đông cho toàn bộ 10 nước ASEAN. Trả lời RFI bên lề hội nghị thượng đỉnh ASEAN, Bộ trưởng Truyền thông Philippines Ramon Carandang trình bày quan điểm của nước này về vấn đề Biển Đông:
"Philippines nghĩ rằng ngoại giao và thảo luận là cách tốt nhất để giải quyết những tranh chấp lãnh thổ trên vùng Biển Đông. Chúng tôi rất muốn có được một cơ chế để làm sao những nước có liên quan có thể khai thác bất cứ tài nguyên nào ở khu vực đang tranh chấp, để mọi nước đều được hưởng lợi, mà không làm cho tình hình căng thẳng thêm.
Phillipines ủng hộ việc khai thác chung khu vực Biển Đông, nhưng hiện giờ chưa có một cơ chế nào để làm chuyện đó. Chúng ta chưa có cả một luật ứng xử trên Biển Đông có tính chất bắt buộc thi hành, mà chỉ mới có một bản tuyên bố ứng xử.Theo tôi, bước đầu tiên mà Trung Quốc và các nước có tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông cần làm là đạt đến một bộ luật ứng xử, rồi mới tính đến bước kế tiếp là khai thác những giá trị kinh tế của vùng Biển Đông. Hiện giờ, chúng ta còn cách rất xa mục tiêu ấy."
Có điều hiện giờ nước chủ nhà Indonesia, trong cương vị chủ tịch ASEAN, đang nhức đầu vì những vấn đề khác. Ngoài chuyện xung đột biên giới Thái Lan - Cam Bốt, còn có chuyện Miến Điện muốn được nắm chức chủ tịch ASEAN vào năm 2014, thế chỗ của Lào.
Vào năm 2006, Miến Điện đã phải từ bỏ chức chủ tịch luân phiên ASEAN trước áp lực của phương Tây về nhân quyền. Tuy Lào đã đồng ý cho Miến Điện thế chỗ, nhưng khối AESAN đang do dự chưa dám ra một quyết định nào, trước sự phản đối mạnh mẽ của các tổ chức nhân quyền, không chấp nhận để cho ASEAN được lãnh đạo bởi một quốc gia mà hiện còn giam giữ 2.000 tù chính trị và vẫn không tôn trọng các quyền căn bản của người dân. Hôm 6/5, ngoại trưởng Indonesia Natalegawa cho biết là vấn đề Miến Điện sẽ được nêu lên trong cuộc họp thượng đỉnh, nhưng theo ông, có thể là các lãnh đạo ASEAN sẽ chưa đưa ra quyết định trong lúc này, mà sẽ đề ra một cơ chế để đánh giá mức độ sẵn sàng của Miến Điện trong việc đảm nhiệm chức chủ tịch ASEAN vào năm 2014.
Thanh Phương (RFI)