Điều hành giá xăng dầu: Vẫn còn lúng túng

Bên lề cuộc hội thảo với chủ đề "Thị  trường kinh doanh xăng dầu: Những vấn đề đối với quản lý nhà nước và kinh doanh hiện nay" do Viện Kinh tế VN tổ chức sáng 21.9, phóng viên Báo Lao Động đã phỏng vấn ông Bùi Ngọc Bảo - TGĐ TCty Xăng dầu VN (Petrolimex).

Ông có nói, vì muốn ổn định  giá xăng dầu nên trong những trường hợp phải duy trì mục tiêu ổn định kinh tế, giảm áp lực lạm phát mà cơ quan quản lý nhà nước vẫn áp dụng biện pháp bù giá.  Điều này đã làm méo mó thị trường?

- Đúng như vậy, Nhà nước đặt rất nhiều mục tiêu trong cùng một thời điểm, mà nhiều khi các mục tiêu này lại mâu thuẫn nhau như yêu cầu vừa phải ổn định giá trên thị trường, vừa đảm bảo được nguồn thu ngân sách, đồng thời đảm bảo quyền lợi của DN lẫn người tiêu dùng.

Do đó, Nhà nước đã áp dụng biện pháp bù giá thông qua bù lỗ cho DN. Điều này khiến người tiêu dùng (NTD) vẫn hiểu là DN lãi thì được hưởng, lỗ đã có Nhà nước bù, dẫn đến mỗi lẫn điều chỉnh tăng giá khó được NTD chấp nhận. Trên thực tế, việc áp dụng bù giá đã làm cho giá nội địa thoát ly giá thế giới trong một chu kỳ dài.

Trong khi đó, giá xăng dầu trên thị trường thế giới đã biến động rất mạnh, hình thành mặt bằng giá mới cao hơn. Chính sự khập khiễng này đã làm cho thị trường xăng dầu không có sự ổn định trong dài hạn. Việc kìm giữ giá đã làm cho ngân sách bị phá vỡ (11.000-12.000 tỉ đồng cấp bù/năm), DN không có nguồn đầu tư phát triển, chưa kể hiện tượng đầu cơ chờ tăng giá, làm méo mó nhu cầu.

Cơ chế điều hành giá xăng dầu thời gian qua chưa đủ độ minh bạch để người tiêu dùng nắm được đầy đủ thông tin, kể cả lợi ích mà Nhà nước đem lại cho NTD thông qua bù giá, nên thường xuyên có phản ứng tiêu cực sau mỗi lần điều chỉnh giá.

Nhưng trong thực tế điều hành giá xăng dầu thời gian qua, Petrolimex do là DN đầu mối chiếm thị phần áp đảo (60% thị trường xăng dầu), nên đã có tiếng nói quyết định. Ông cũng thừa nhận, việc "tăng giá thì dễ, giảm giá thì khó"; khi giá thế giới giảm, DN tìm mọi lý do để chậm giảm giá là có thật?

-  Vấn đề là thị trường xăng dầu vận hành theo điều kiện nào. Chẳng hạn cả năm 2008, Petrolimex lỗ 1.800 tỉ đồng. Nếu là kinh doanh thuần tuý thì chúng tôi có quyền không bán khi lỗ, tìm những địa bàn thuận lợi để kinh doanh. Mặc dù theo quy định  thì DN được tự quyết định giá bán trên cơ sở giá định hướng, nhưng có những thời điểm liên bộ không nhất trí cho tăng tương ứng với mức tăng của giá thế giới.

Xăng dầu là mặt hàng tác động rất lớn đến đời sống nên Nhà nước muốn giữ ổn định, tăng giá cũng phải cân đối với sức chịu đựng của nền kinh tế và của NTD. Chính vì thế, khi giá  thế giới hạ, thì thực tế DN cũng còn đang lỗ, chứ chưa thể có lãi.

Lãi - lỗ cũng phải được tính trong chu kỳ, 3 tháng, 6 tháng, thậm chí cả năm. Khi xăng dầu vận hành đúng nghĩa cơ chế thị trường, thì giá bán sẽ do thị trường điều tiết, không chỉ phụ thuộc vào một nhà cung ứng. Chính cơ chế cạnh tranh sẽ tạo ra việc tăng - giảm giá do thị trường quyết định. Giá cả khi đó cũng trở nên minh bạch và NTD có quyền giám sát.

Như ông nói là cơ chế xăng dầu mới sẽ công khai, minh bạch về giá. Liệu có còn tái diễn việc DN đầu mối cứ tăng giá thì kêu lỗ, trong khi lúc lãi thì không thấy công khai?

- Hiện tại, các DN nhà nước đều có cơ chế minh bạch về tài chính, vì vậy không thể có DN nào có thể giấu lãi hoặc giấu lỗ được. Tất cả DN đều phải có quyết toán định kỳ 3 tháng, 6 tháng, 9 tháng và 1 năm. Chúng  tôi cũng không có bất cứ động lực nào để giấu lãi. Việc này các cơ quan chức năng như thanh tra, Kiểm toán Nhà nước tiến hành kiểm tra thường xuyên. Khi Nhà nước bù lỗ giá dầu cũng vậy, đều có  kiểm toán xác nhận.

Còn việc có công bố về lỗ - lãi của DN hay không, đấy là thuộc trách nhiệm của Kiểm toán Nhà nước. Tôi cho rằng, với NĐ điều chỉnh NĐ 55 ra đời sẽ tạo ra cơ chế minh bạch, rõ ràng. Căn cứ vào công thức tính giá và mức giá NK chuẩn các sản phẩm xăng dầu được công bố công khai, người tiêu dùng hoàn toàn có quyền giám sát và lựa chọn DN cung cấp xăng dầu.

Hiện nay, trong giá thành xăng dầu đang bao gồm tới 35% là các khoản phí và lệ phí Nhà nước thu; tới đây, khi DN được quyền chủ động định giá xăng dầu, những khoản lệ phí nào ông cho là phù hợp, những khoản nào có thể phải bỏ?

- Đối với lĩnh vực kinh doanh xăng dầu thì tất cả các nước đều thông qua kinh doanh xăng dầu để tạo ra nguồn thu. Tôi cho rằng, những khoản thu mà Nhà nước đặt ra đối với kinh doanh xăng dầu là tương đối hợp lý. Tuy nhiên, đối với thuế NK xăng dầu cần cải cách theo hướng giảm thuế theo cam kết hội nhập, thay thế bằng khoản thu mới.

Cụ thể, cơ quan chức năng nên nghiên cứu chuyển phần lớn thuế NK và toàn bộ thuế tiêu thụ đặc biệt sang thu ở khâu lưu thông; giữ mức thuế NK tuyệt đối ở mức từ 0-5% thay cho khung 0-40% như hiện nay. Chuyển mức thu thuế NK sang thuế sử  dụng xăng dầu.