Thủy điện “ba không”

Không có dung tích chống lũ, không có cửa xả đáy và không thông qua địa phương ngay bước đầu khảo sát.

Đó là những điều dễ thấy tại hầu hết các dự án thủy điện ở Quảng Nam.

Một đoạn sông cạn khô trơ cả đáy ngay trên sông A Vương đoạn chảy qua huyện Đông Giang (Quảng Nam) do đập thủy điện Zà Hung chặn không cho nước về hạ lưu - Ảnh: Đ.Nam

Chuyện đã rồi

Nằm trên suối Tạp Rông và Laê (thuộc xã Laê, huyện Nam Giang, tỉnh Quảng Nam, một phụ lưu của sông Bung), thủy điện Pà Oi được đánh giá là một dự án có hiệu quả về kinh tế. Dự án do Công ty cổ phần năng lượng Nhân Luật (đóng tại TP Đà Nẵng) đăng ký đầu tư.

Với diện tích lưu vực trên 110km², thủy điện Pà Oi được nghiên cứu xây dựng theo hình thức bậc thang: Pà Oi thượng có công suất 4,5MW và Pà Oi hạ là 9MW. Tuy nhiên sau khi hồ sơ dự án được tỉnh Quảng Nam thẩm định, phê duyệt, chuyển về cho địa phương chuẩn bị triển khai thì lãnh đạo huyện Nam Giang mới “tá hỏa” bởi lẽ dự án này đụng đến đất sản xuất của dân nhiều quá.

“Nếu triển khai đúng như thiết kế thì hơn 16 ha đất ruộng sẽ bị chìm trong lòng hồ. Điều này đồng nghĩa với việc 100% đồng bào Cơ Tu nơi đây không còn đất để làm rẫy - ông A Lăng Mai, phó chủ tịch huyện Nam Giang, cho biết - Địa phương hầu như không hề hay biết gì về quy mô đầu tư của các dự án sẽ triển khai trên địa bàn. Tất cả thiết kế, bản vẽ đều do nhà đầu tư tự tổ chức lập rồi thông qua cấp trên”.

Ngay cả những dự án thủy điện lớn do Bộ Công thương thẩm định, phê duyệt cũng có tình trạng “gạo nấu thành cơm” rồi địa phương mới biết như vậy. Thủy điện Đăk Mi 4 nằm trên sông Đăk Mi đoạn chảy qua huyện Phước Sơn (Quảng Nam) là một điển hình.

Với công suất thiết kế lên đến 210MW, Đăk Mi 4 là thủy điện bậc thang được quy hoạch nằm trên hệ sông Vu Gia - Thu Bồn do Chính phủ phê duyệt. Tuy nhiên đến khi dự án này triển khai thi công (năm 2008), chính quyền Đà Nẵng, địa phương hưởng thụ nguồn nước từ sông Đăk Mi, mới vỡ lẽ câu chuyện thiếu nước của mình, bởi nhà quy hoạch dự án đã quyết định “nắn” dòng chảy từ sông Đăk Mi sang hẳn sông Thu Bồn nhằm phát điện hiệu quả hơn.

Theo ông Huỳnh Vạn Thắng - phó giám đốc Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn Đà Nẵng, dự án thủy điện Đăk Mi 4 không những không góp phần cải thiện dòng chảy mùa kiệt mà còn làm suy thoái, cạn kiệt nghiêm trọng nguồn nước trên sông Vu Gia.

Không hồ chứa, không cửa xả đáy

Đầu năm 2007, dự án thủy điện Sông Bung 4A được điều chỉnh bổ sung vào quy hoạch với công suất thiết kế khoảng 28MW. Sau đó, dự án trên được điều chỉnh nâng công suất lắp đặt lên thành 45MW. Tháng 8-2009, dự án chính thức khởi công.

Theo ông Cáp Kim Cương - phó giám đốc tư vấn dự án Sông Bung 4A, dự án này được vận hành theo cơ chế điều tiết ngày, lấy lòng sông làm hồ chứa, do vậy công trình hầu như không có dung tích chống lũ. Mô hình này đang được triển khai tại hầu hết các dự án thủy điện bậc thang nằm trên sông Bung ngoại trừ dự án Sông Bung 4.

Ông Nguyễn Văn Tuấn - cán bộ kỹ thuật tổ chức thi công Công ty Đạt Phương (chủ đầu tư dự án thủy điện Sông Bung 6) - cho biết với công suất thiết kế 30MW, thủy điện Sông Bung 6 sẽ làm đập để ngăn sông phát điện và lòng sông sẽ trở thành hồ chứa tương tự dự án Sông Bung 5 (52MW) đang được triển khai cách đó chừng 5km về phía thượng lưu.

Theo ông Võ Thí - trưởng phòng quản lý điện năng Sở Công thương Quảng Nam, hầu hết các dự án thủy điện vừa và nhỏ ở Quảng Nam ngay trong quy hoạch ban đầu đều không có dung tích chống lũ bởi các dự án đều lấy lòng sông làm hồ chứa. Ngay như thủy điện lớn là A Vương, dung tích chống lũ của công trình này cũng chỉ khoảng 14 triệu m3, quá nhỏ so với quy mô của dự án. Việc nhiều thủy điện trên cùng một con sông nhưng không có dung tích chống lũ như sông Bung đã khiến nhiều người quan ngại về một nguy cơ “lũ chồng lũ” khi có mưa lớn ở thượng nguồn và những thân đập được xây dựng không an toàn.

Một vấn đề khác trong quy hoạch, thiết kế của hầu hết các dự án thủy điện ở Quảng Nam khiến các địa phương phía hạ lưu đau đầu, đó là cửa xả đáy. “Cả hai thủy điện lớn đã và đang xây dựng là A Vương và Đăk Mi 4 đều thiết kế không có cửa xả đáy. Điều này đồng nghĩa với việc vào mùa khô hạn, vì lý do nào đó các nhà máy này tạm ngưng phát điện thì chắc chắn sẽ không một giọt nước nào có thể lọt qua đập để về hạ lưu được. Khi ấy hạ lưu chắc chắn sẽ thiếu nước” - ông Huỳnh Vạn Thắng, phó giám đốc Sở Nông nghiệp và phát triển nông thôn Đà Nẵng, nói.

Chính vì lẽ đó mà chính quyền Đà Nẵng đã kịch liệt phản đối, buộc chủ đầu tư dự án Đăk Mi 4 phải thiết kế bổ sung ngay một cống xả nước qua thân đập để trả nước sông Đăk Mi về lại dòng Vu Gia.

Dự án lớn thì không có cửa xả đáy để chủ động điều tiết nước vào mùa khô, còn các dự án vừa và nhỏ lại không có dung tích chống lũ vào mùa mưa bão. Xem ra câu chuyện quy hoạch thủy điện ở Quảng Nam vẫn còn quá nhiều điều đáng để bàn.

Đ.NAM - T.VŨ (Tuổi trẻ)

*

Kiến nghị loại bỏ các dự án thủy điện nhỏ

Ngày 20-11, HĐND tỉnh Quảng Nam đã tổ chức hội nghị với thường trực HĐND các huyện miền núi để tổng hợp báo cáo đánh giá tác động mặt trái của thủy điện trên địa bàn. Theo đó, tám huyện miền núi Quảng Nam thống nhất một kiến nghị: cắt giảm những dự án thủy điện nhỏ trên địa bàn trên cơ sở rà soát. Lý do được đưa ra là những dự án thủy điện nhỏ này khi triển khai sẽ rất khó kiểm soát, gây mất đất, mất rừng, thay đổi hệ sinh thái cũng như tính nguyên vẹn của dòng sông, gây xáo trộn đời sống người dân. Trong khi đó các dự án này không có tác động nhiều đến việc thúc đẩy kinh tế - xã hội địa phương phát triển.

Liên quan đến dự án thủy điện Sông Tranh 2, bí thư Huyện ủy Bắc Trà My Huỳnh Tấn Sâm đã tuyên bố: “Dứt khoát không cho đóng điện nếu thủy điện Sông Tranh 2 không giải quyết dứt điểm các vấn đề tái định cư của dân”...

VÕ TRƯỜNG - TẤN VŨ